Σάββατο, 4 Μαΐου 2019

Η οικουμενικότητα του ελληνικού πολιτισμού


 
Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού στη θεμελίωση του ευρωπαϊκού (δυτικού) πολιτισμού είναι λίγο ως πολύ διεθνώς αναγνωρισμένη και γνωστή. Είναι γνωστή η φράση ότι ο δυτικός πολιτισμός στηρίζεται σε έναν τρίποδα, ο οποίος έχει το ένα πόδι του στη Ρώμη (το δίκαιο και η αποτελεσματική οργάνωση), το άλλο στην Αθήνα (η φιλοσοφία, η τέχνη και η επιστήμη) και το τρίτο στην Ιερουσαλήμ (η θρησκεία).


Λιγότερο γνωστή είναι η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού προς ανατολάς. Κι όμως, με την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, όχι μόνο η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού έφθασε ως την κεντρική Ασία και την Ινδία, αλλά και αυτό το ίδιο το κέντρο βάρους του ελληνικού πολιτισμού κι ο ελληνισμός ολόκληρος μετατέθηκε από τον ελλαδικό χώρο προς την Ανατολή.
 
Έτσι, με θαυμασμό παρατηρεί κανείς τα υπολείμματα του ελληνισμού στην κεντρική Ασία, στις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, και όχι μόνο, που σώζονται από τα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των επιγόνων του. Στην περίοδο των ελληνιστικών χρόνων παρατηρείται πλατιά διάδοση και διείσδυση του ελληνικού πολιτισμού σε όλες τις χώρες της Ανατολής, που βρίσκονταν, στη σφαίρα της πολιτικής και οικονομικής επίδρασης των ελληνιστικών κρατών. Η διείσδυση αυτή ήταν τόσο μεγάλη, που άφησε ανεξίτηλα ίχνη. Με την ελληνική γλώσσα άλλωστε μπορούσες να ταξιδέψεις σ’ όλη την τότε γνωστή οικουμένη. Η ελληνική τέχνη, η φιλολογία, η φιλοσοφία έγιναν κτήμα εκατομμυρίων ανθρώπων. Ακόμα και στην περίοδο της ρωμαϊκής κατοχής, ο ελληνισμός ήταν σε θέση να μεταδώσει τον πολιτισμό τόσο προς την Ανατολή όσο και προς τη Δύση.

Προς τη Δύση, όπως το διατύπωσε κι ο κορυφαίος Ρωμαίος λυρικός ποιητής Οράτιος (65 π.Χ. – 8 π.Χ) : «Η Ρώμη δια των όπλων νίκησε την Ελλάδα, αλλά η Ελλάδα με το πνεύμα της, κατέκτησε τη Ρώμη».
 
Προς την Ανατολή, η ελληνική δραματουργία, οι αγώνες, οι γιορτές, η ελληνική τέχνη εισήγαγαν το στοιχείο της ζωντάνιας και της χαράς στον τρόπο σκέψης της Ανατολής. Οι φωτεινές μορφές της ελληνικής πλαστικής και αρχιτεκτονικής απάλυναν τα σκληρά χαρακτηριστικά της ανατολικής τέχνης. Γονιμοποιημένη με τα επιτεύγματα του ελληνιστικού πολιτισμού, η πνευματική ζωή των λαών της Ανατολής βάδισε τους δικούς της δρόμους εξέλιξης, και έδωσε κατόπιν θαυμάσια ώθηση στον σπουδαίο αραβικό πολιτισμό του Μεσαίωνα.
 
Στη Δύση συναντάμε τους Έλληνες με το όνομα Γραικός (στις ποικίλες εκδοχές του στις διάφορες γλώσσες), στην Ανατολή τους βρίσκουμε με το όνομα Ρωμιός (Ρουμί, δηλαδή Ρωμαίος). Έτσι, π.χ., δεν είναι τυχαίο, που ένας από τους μεγαλύτερους λυρικούς ποιητές της ανθρωπότητας, που ύμνησε με απαράμιλλο τρόπο την αγάπη, ο μεγάλος σούφι Τζελαλεντίν Μεβλανά Ρουμί (1207 – 1273 μ.Χ.), του οποίου το όνομα σημαίνει στα περσικά "ο Δάσκαλος Τζελαλεντίν ο Ρωμιός", και στου οποίου τις ιδέες και το έργο βασίζεται η δημιουργία στο Ικόνιο της Μικράς Ασίας του τάγματος των περιστρεφόμενων Δερβίσηδων, γνώριζε άριστα το έργο του Πλάτωνα και είχε καταγωγή από το Χορασάν, που είναι η αρχαία Βακτριανή. Μια περιοχή μεταξύ Ιράν και Αφγανιστάν, όπου ο Μέγας Αλέξανδρος είχε ιδρύσει την Αλεξάνδρεια την Εσχάτη.
 
Και στη Δύση, ο ελληνικός πολιτισμός που μετέφεραν κυρίως οι Βυζαντινοί στην Ιταλία, καθώς και η Αριστοτελική φιλοσοφία, που εισήγαγαν οι Άραβες στην Ισπανία, συνέβαλαν κι από τις δύο μεριές της Ευρώπης (από την Ιταλία κι από την Ισπανία) στην Αναγέννηση του πολιτισμού στην Ευρώπη, και αργότερα ο ελληνικός πολιτισμός έδωσε πολλά εναύσματα για τον διαφωτισμό, τον ανθρωπισμό και την πολιτική δημοκρατία.