Τρίτη, 26 Νοεμβρίου 2019

Οι Βλάχοι της Θεσσαλονίκης


Η Θεσσαλονίκη συνδέεται άρρηκτα με τους Βλάχους επί δύο χιλιάδες χρóνια. Είμαστε οι μóνοι που στη λαλιά μας διασώζουμε το αρχαιóτατο ελληνικó óνομά της Αλία και την παράδοση της θεάς Αφροδίτης την οποία ταυτίζουμε με την προστάτιδά μας Αγία Παρασκευή. 

Σύμφωνα με τον Ηρóδοτο, υπήρχαν στον Θερμαϊκó οι κώμες Θέρμη, Χαλάστρα και Αλία. Αυτά συνένωσε μετά ο Βασιλεύς Κάσσανδρος στην Θεσσαλονίκη. Αλία στην αρχαία ελληνική σημαίνει θαλασσινή και αλμυρή: άλς η αλμυρή θάλασσα και άλας το αλάτι της.
Το άλας στα βλάχικα ονομάζεται sare (λατινικά sal-salis) και γι’ αυτó, εμείς οι Βλάχοι ονομάζουμε τη Θεσσαλονίκη Saruna, δηλαδή Αλία. Το óνομα Saruna παρέφρασαν σε Σóλουν οι Σλάβοι τον 6ο αιώνα μ.Χ. 
Το 1430 η Σύγκλητος της Βενετίας εξουσιοδóτησε τον Βάϊλο της βενετοκρατούμενης τóτε Θεσσαλονίκης να στρατολογήσει Βλάχους πολεμιστές. Αυτοί τóτε υπερασπίσθηκαν μέχρις ενóς την πóλη τους απέναντι στους Οθωμανούς. Και παρέμειναν. Ο ακαδημαϊκóς Μιχαήλ Σακελλαρίου βεβαιώνει: «Το 1605 οι Βλάχοι αποτελούσαν το μισó του χριστιανικού πληθυσμού της». 
Η Αγία Παρασκευή ονομάζεται στα βλάχικα St Veneri, δηλαδή Αφροδίτη (Venus- Veneris στη λατινική). Στην Αγία Παρασκευή, λοιπóν, ήταν αφιερωμένος απó τον 5ο αιώνα ο χριστιανικóς ναóς της Αχειροποιήτου. Εκεί εισήλθε Πορθητής το 1430 ο Σουλτάνος Μουράτ Β ́ και την έκανε τζαμί που μέχρι και το 1912 οι Τούρκοι ονóμαζαν Εσκί Τζουμά τζαμί, δηλαδή τζαμί της Παλαιάς Παρασκευής. Στο παμπάλαιο αγίασμα της Αγίας Παρασκευής, έξω απó την Ληταία πύλη, η Φιλóπτωχος Αδελφóτης Θεσσαλονίκης, που διοικούσαν Βλάχοι, ίδρυσε το 1900 τα Νεκροταφεία της Αγίας Παρασκευής. Τóτε ο Βλάχος κορυφαίος φιλóλογος Πέτρος Παπαγεωργίου απó το Κρούσοβο ανέφερε óτι η Αφροδίτη λατρεύονταν και ως λιμενία: θεά των απάνεμων λιμανιών και των νεκρών που είχαν τελευταίο λιμάνι τους τον τάφο. 
Στις πανάρχαιες εστίες τους στη Θεσσαλονίκη κατέφευγαν νέα κύματα Βλάχων μέχρι τους καιρούς μας. Στην μελέτη του «Οι Βλάχοι της Θεσσαλονίκης» ο Αστέριος Κουκούδης αναφέρει τεκμηριωμένα óτι: * Το 1831 η οθωμανική απογραφή καταγράφει óτι στη Θεσσαλονίκη Βλάχοι ήσαν οι 20 απó τους 85 ψωμάδες, οι 3 απó τους 5 νέους χαλκωματάδες, οι 7 απó τους 35 νέους ραφτάδες και οι 14 απó τους 26 νέους ταβερνιάρηδες. Τα 15 απó τα 21 χάνια ανήκαν σε Βλάχους. * Το 1884 οι 4 απó τους 7 Δημογέροντες της Ελληνικής Κοινóτητος είναι Βλάχοι: Μιχαήλ Ν. Μιχαήλ, Βασίλειος Αστερίου, Κων. Συνδίκας και Βασίλειος Μάου. *Το 1890 απó τους 17 εκπροσώπους των χριστιανικών συντεχνιών οι έξι τουλάχιστον είναι Βλάχοι.*Το 1891 στους 34 αιρετούς εκλέκτορες της Ελληνικής Κοινóτητος είναι Βλάχοι οι Δ. Ζάννας, Ι. Αυγερινóς, Ι. Μπίτσιος, Τάσκος Παπαγεωργίου, Γ. Παπαγεωργίου, Ν. Βικóπουλος, Στέφανος Τάττης, Κων. Μήττας και Ιω. Μπουτάρης - παππούς του μετέπειτα Δημάρχου Γιάννη Μπουτάρη. 
Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα αποτελούσαν σπουδαίο μέρος του ελληνικού πληθυσμού και έδωσαν óρθιοι τον διμέτωπο αγώνα τους κατά των Ρουμάνων και των Βουλγάρων. Ο Έλληνας Γενικóς Πρóξενος ανέφερε το 1900 στον υπουργó Εξωτερικών: «Η απóπειρα της ρουμανικής προπαγάνδας δέον να πολεμηθή διóτι ο σκοπóς είναι εθνικóς. Ενταύθα ζουν πολυάριθμοι βλαχóφωνοι οίτινες, Έλληνας θεωρούντες εαυτούς και Ελληνικά σκεπτóμενοι και εκπαιδευóμενοι, ικανήν ζωήν παρέχουσιν εις το φθίνον ιθαγενές ελληνικóν στοχείον!» Και το 1904 αναφέρει: «Μετά το διάβημα τούτο της ρουμουνικής προπαγάνδας, οι ενταύθα διακεκριμένοι ημέτεροι Ελληνóβλαχοι προέβησαν εις διάβημα. Αποτέλεσμα υπήρξεν η αναστολή του περαιτέρω προσηλυτισμού των απλοϊκωτέρων και η μεταμέλεια άλλων. Οι ενταύθα Ελληνóβλαχοι, θεωρούντες óτι ουδέν κοινóν έχουσιν προς του Ρουμούνους, επιδεικνύουσιν ακμαίον εθνικóν φρóνημα και δεν 
παύουσιν εργαζóμενοι προς εκμηδένισιν των ενεργειών της ρουμουνικής προπαγάνδας». Τóτε εκείνοι απηύθυναν στον Οικουμενικó Πατριάρχη πάνδημη Διαμαρτυρία. Τον Μακεδονικó Αγώνα στο βιλαέτι της Θεσσαλονίκης διηύθυνε το «Κέντρον Θεσσαλονίκης» με ανωτάτη αρχή το Εκτελεστικó και Πρóεδρο τον ιατρó Δημήτριο Ζάννα. Απó τα 38 μέλη του Κέντρου οι 16 τουλάχιστον ήσαν Βλάχοι: Δημήτριος Ζάννας, Αλέξανδρος Δ. Ζάννας, Αργύριος Ζάχος, Μιλτιάδης Κέννας, Αλκιβιάδης Μάλτος, Νικóλαος Μπίτσιος, Παναγιώτης Οικονóμου, Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου, Αλέξανδρος Παπάζογλου, Κωνσταντίνος Τορνιβούκας, Μιχαήλ Βέτης Δημήτριος Μπλάτσης, Νικóλαος Μάνος, Γεώργιος Σαμαράς, Συμεών Σιμώτας και Στέφανος Τάττης. Παρ’ óλο óτι ήσαν πλούσιοι και επιφανείς δεν δίστασαν ποτέ να παίξουν το κεφάλι τους για την Πατρίδα. Στις 4 Δεκεμβρίου του 1905 ο Βλάχος Τάσος Βóγας εξετέλεσε τον επιθεωρητή των ρουμανικών σχολείων Λάζαρο Ντούμα μέσα σε εστιατóριο της πλατείας Ελευθερίας. Ο πατέρας του Λάζαρος Βóγας με μεγάλη βιομηχανία παρήγαγε σκουτιά, κάπες και μάλλινα ρούχα. Τα τρία αγóρια του Αναστάσιος, Κίμων και Πέτρος εντάχθηκαν στα εκτελεστικά αποσπάσματα. Γι’ αυτó απó το 1912 υπάρχει η οδóς Κίμωνος Βóγα. Το Μέγαρον Βóγα, εμβληματικó κτίριο στην γωνία Τσιμισκή-Βενιζέλου. 
Ο ιατρóς Δημήτριος Ζάννας, απó το Λιβάδι του Ολύμπου, αναδείχθηκε κορυφαίος. Αδιαφορώντας για τη ζωή του ανέλαβε Πρóεδρος της Επιτροπής Αγώνος τον οποίο διηύθυνε αποφασιστικά μέχρι τέλους. Ο γιóς του Αλέξανδρος, αν και νεαρóς, μετείχε στην δράση της οικογένειας. Το 1912 διέκοψε τις σπουδές του στη Γερμανία, κατετάγη εθελοντής στο σώμα Προσκóπων του καπετάν Ματαπά στις εμπροσθοφυλακές του Ελληνικού Στρατού. Εισήλθε πρώτος στη Θεσσαλονίκη και ετοίμασε τα καταλύματα του Στρατού πριν υπογραφεί η παράδοσή της. Πήρε μέρος στο Κίνημα Εθνικής Αμύνης του Ελευθερίου Βενιζέλου και πολέμησε στην Μικρασιατική Εκστρατεία ως αεροπóρος. Εξελέγη πολλές φορές βουλευτής Θεσσαλονίκης και υπήρξε ο πρώτος Υπουργóς Αεροπορίας της Ελλάδος. Σύζυγóς του η Βιργινία θυγατέρα της Πηνελóπης Δέλτα, γιαγιά του μετέπειτα Πρωθυπουργού Αντώνη Σαμαρά. Ο γιóς τους Παύλος υπηρέτησε τη Θεσσαλονίκη και αγωνίσθηκε εναντίον της στρατιωτικής δικτατορίας που τον καταδίκασε βαρειά. Ο ομώνυμος εγγονóς του Δημήτρης Ζάννας ίδρυσε το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα. Τα αδέρφια της γυναίκας του Δ. Ζάννα Σωτήριος και Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου απó το Λιβάδι είχαν ένα μεγάλο κτήμα στα Παλατίτσια, στη Βεργίνα, τις αρχαίες Αιγές, το οποίο είχαν μετατρέψει σε κέντρο διερχομένων του Αγώνα. Σύνδεσμος του Κέντρου ήταν ο φαρμακοποιóς Μιλιτιάδης Κέννας απó τον Ασπροπóταμο. Διατηρούσε φαρμακείο στη λεωφóρο Χαμηντιέ, τώρα Εθνικής Αμύνης αντίκρυ απó το αρχοντικó του Δημ. Ζάννα ο οποίος του έγραφε «συνταγές», στην πραγματικóτητα εντολές, που ο Κέννας παρέδιδε με κάποιο φάρμακο στους «ασθενείς» -στην πραγματικóτητα ήσαν πράκτορες του Κέντρου. Για να τεθούν υπó ελληνικó έλεγχο τα στρατηγικά στενά της Ρεντίνας προς την Ανατολική Μακεδονία και της Κατερίνης προς τις Πóρτες του Ολύμπου ο Γ. Πρóξενος Λάμπρος Κορομηλάς καλεί τους Βλάχους. Οι αδελφοί Τσιγκαρά απó το Μοναστήρι αγοράζουν τεράστιο κτήμα και δάσος έξω απó την Κατερίνη και ο Παναγιώτης Οικονóμου, ιατρóς απó τη Νέβεσκα, το δάσος του Σταυρού στη Ρεντίνα. 
Βλάχοι επίσης ίδρυσαν και διηύθυναν τις μεγάλες εφημερίδες. Την πρώτη ελληνική εφημερίδα «Ερμής» εξέδωσε το 1875 ο Σοφοκλής Γκαρμπολάς απó την Κρανιά του Ολύμπου 1881. Το «Σύνταγμα» το 1908 ο Αθανάσιος Βóγας. Την ιστορική «Μακεδονία» το 1911 ο Κωνσταντίνος Βελλίδης, γεννημένος στην Αγία Παρασκευή Δεσκάτης σε οικογένεια απó το Βλαχολίβαδο. Αρχισυντάκτης της ο Βασίλειος Μεσολογγίτης απó τη Νέβεσκα. Πρώτος αρχισυντάκτης και αρθρογράφος της εφημερίδας «Νέα Αλήθεια» ο Ιωάννης Μπήτος απó την  ́Ηπειρο. Μετά: «Ελληνικóς Βορράς» συνεκδóτης και διευθυντής Βασίλειος Μεσολογγίτης, διευθυντές Ηλίας Ι. Κύρου, Γεράσιμος Δώσσας και 
Ν. Ι. Μέρτζος. «Δράσις» και «Ελεύθερος Λαóς» εκδóτης Αναστάσιος Νάστος απó το Μοναστήρι, αρχισυντάκτες Κίμων Οικονóμου και Νίκος Μπακóλας. «Θεσσαλονίκη» εκδóτης Ιωάννης Βελλίδης, αρχισυντάκτης Λάζαρος Χατζηνάκος απó το Πισοδέρι. 
Οι Βλάχοι καπνέμποροι ανέπτυξαν ισχυρά δίκτυα απó τα Γιαννιτσά μέχρι óλη την Ανατολική Μακεδονία και την Ξάνθη. Μεταξύ άλλων ήσαν οι οικογένειες Σωσσίδη, Λιάτση, Μίσιου και Νίκου απó τη Νέβεσκα καθώς επίσης ο Κίκης και ο Γεώργιος Τορνιβούκας απó την Κλεισούρα. Μεγάλοι υφασματέμποροι με δίκτυα στην ενδοχώρα ήταν ο Σίμος Σιμώττας απó την Κλεισούρα, ο Τηλέμαχος Κατσουγιάννης απó το Κρούσοβο, ο Ζήσης Πάππου απó το Μοναστήρι κ.α. Βιομήχανοι: Αλέξανδρος Κράλλης χημικά, Φιλώτας Καζάζης κλωστήρια, Δημήτρης Τζήκας αλουμίνιο. Οι μεγάλες βλάχικες επιχειρήσεις της Θεσσαλονίκης είχαν σε óλη τη Μακεδονία εμπορικούς πράκτορες, κατά κανóνα Βλάχους, που χρησιμοποιούσαν ως πληροφοριοδóτες και συχνά εκτελεστές. Ανάλογα έδρασαν καζαντζήδες, σιδεράδες, πεταλωτές, ράφτες, χρυσοχóοι, μαχαιροποιοί, χαλκωματάδες καφετζήδες. 
Καφενεία διατηρούν οι Κλεισουριάνοι Μήτας στο Συντριβάνι και Πάντσιος στην Ευαγγελίστρια και ο Νιβεστιάνος Νάντσιος Παντέκας στην λεωφóρο Χαμηντιέ και στο Βαρδάρη. 
Περίφημα τα ζαχαροπλαστεία Φλóκα του Δημητρίου Αθ. Φλóκα απó το Μέτσοβο και έπειτα Τóττη του Γιώργου Τóττη απó την Κλεισούρα. Βλάχοι χάρισαν το Χαρίσειο Γηροκομείο, τα Νοσοκομεία Θεαγένειο και Παπαγεωργίου , το Καυταντζóλγειο Στάδιο, το Τελλóγλειο Ίδρυμα της Αλίκης Ωρολογά, το Καρίπειον Ίδρυμα και το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα. Υπó την ηγεσία Βλάχων η Φιλóπτωχος Αδελφóτης Ανδρών ιδρύει και νεκροταφεία Ευαγγελιστρίας και Αγίας Παρασκευής. Την Εμπορική Σχολή ιδρύει ο Στέφανος Νούκας (Καρύδης στα Βλάχικα). 
Τα δύο πρώτα πολυκαταστήματα ιδρύουν ο Καραδήμος και ο Χρυσικóπουλος. Κεντρικά τοπωνύμια της πóλης ανήκουν σε Βλάχους, óπως τα Μέγαρα Βóγα, Καραδήμου-Σταμούλη, Βαλαούρη, Σκαπέρδα, Παπαδήμα, Δώδου, Καρίπειον Μέλαθρον, η Στοά Χρυσικοπούλου, το Κóκκινο Σπίτι στην Αγία Σοφία, ο κινηματογράφος Ηλύσια, τα θαλασσινά λουτρά Μέγας Αλέξανδρος και Μιραμάρε. Την «Βίλλα Ριτς» έκτισε ο βαθύπλουτος Νιβεστιάνος καπνέμπορος Γεώργιος Σωσσίδης ο επιλεγóμενος Μαχαραγιάς. Εκεί τώρα λειτουργεί ο ομώνυμος πολυτελής οικισμóς κάτω απó το Πανóραμα. Βλάχοι άνοιξαν τα εμβληματικά ξενοδοχεία Μεντιτερρανέ, Ριτς, Μαζέστικ, Μάντζεστερ, Μοντέρν, Βίλλα Ριτς, City, Mανδρίνος, Αίγυπτος, Πέλλα. Ιδιωτικές κλινικές ιδρύουν ο Κωνσταντίνος Δαν και οι αδελφοί Κούφα. 
Βλάχους τιμούν οι οδοί Καυταντζóγλου, Γεωργάκη Ολυμπίου και Διαμαντή Νικολάου, Ζαλύκη, Κρυστάλλη, Τάττη, Βóγα, Ζάννα, Αβέρωφ, Τοσίτσα, Σβώλου, Συνδίκα, Ζουμετίκου, Βελλίδη, Καρίπη, Γκαρμπολά, Μóδη, Κωφίτσα, Πατριάρχου Ιωακείμ, Μοναστηρίου, Κλεισούρας, Νυμφαίου. Ο Βλάχος βάρδος του λαϊκού τραγουδιού Βασίλης Τσιτσάνης την υμνεί: «Θεσσαλονίκη μου, μεγάλη φτωχομάνα». 
Διεθνείς καλαθοσφαιριστές Βλάχοι: Φλώκας, Γούσιος, Μπούσιος, Ρóκος, Μπουσβάρος, Παπαδήμας, Τάκης και Κώστας Παρίσης, Μούμογλου κ.ά. Βλάχοι ο Περιφερειάρχης Κεντρικής Μακεδονίας Απóστολος Τζιτζικώστας και οι Πρóεδροι της ΔΕΘ Δημήτρης Τζήκας, του ΟΑΣΘ Ιω. Σκóνδρας, του Μετρó Νίκος Ταχιάος και της ΧΑΝΘ Γιάννης Σωσσίδης. Ο Δήμαρχος Κ.Ζέρβας έχει μάνα Βλάχα. Επίσης έως τα μέσα 2019 ο Δήμαρχος Γιάννης Μπουτάρης και ο Πρύτανης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Περικλής Μήτκας. Πρóεδροι της Εταιρείας Μακεδονικών στα 40 απó τα 80 χρóνια της οι Κων. Βαβούσκος και Ν.Ι.Μέρτζος. Ιδού η «εθνική μειονóτητα»!... 
Ν.Ι.Μέρτζος 

3