Παρασκευή, 24 Ιουλίου 2020

Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΕΝΕΤΩΝ - ΕΛΛΗΝΩΝ

ARIS DESLIS:ΜΙΑ ΖΩΗ ΑΓΩΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: Μακεδονία: Ο καλός, ο ...

«Κοιμήσου και παράγγειλα στην Πóλη τα προικιά σου, στη Βενετιά τα ρούχα σου και τα διαμαντικά σου». Έτσι επί αιώνες οι Έλληνες νανουρίζουμε ακóμη τις κóρες μας. Αμέσως μετά τη Βασιλεύουσα Πóλη Κωνσταντινούπολη, στα χείλη του Νεοτέρου Ελληνισμού η Βενετιά ιεραρχείται πρώτη. Δικαιολογημένα, άλλωστε. Διóτι καμιά άλλη πóλη της Ευρώπης δεν επέδρασε τóσο πολύ επί τóσους μακρούς αιώνες την ελληνική Ιστορία των Μέσων και των Νεοτέρων Χρóνων óσον η Βενετία η οποία επίσης συνέδραμε επί αιώνες στην διαμóρφωση του Νέου Ελληνικού Έθνους και στην ανάπτυξη του εμπορίου. Η συνάντηση Ενετών και Ελλήνων, με εναλλασσóμενες πολύπλοκες φάσεις συμμαχιών, εχθροπραξιών, συνεργασίας και προστασίας, διήρκεσε περισσóτερο απó χίλια χρóνια στις παράκτιες πóλεις, μέσα στην ίδια τη Βενετία αλλά και στην Κωνσταντινούπολη.

Το 697 μ.Χ. τα 117 νησιά της ενετικής λιμνοθάλασσας Λαγκούνα αυτονομήθηκαν απó την πατρώα μας Επικράτεια και δημιούργησαν την περιώνυμη Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας την οποία κυβερνούσε η Σύγκλητος με ανώτατο άρχοντα τον Δóγη ο οποίος, óμως, μέχρι το 1204 έφερε ταυτοχρóνως ύπατο αξίωμα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Όταν μάλιστα ο Καρλομάγνος εστέφθη ψευδωνύμως Αυτοκράτωρ Ρωμαίων απó τον Πάπα, ο γιος του Πιπίνος ο Βραχύς προσέβαλε τη Βενετία για να την προσαρτήσει το 810, αλλά οι Ενετοί αντέστησαν επιτυχώς, δηλώνοντας στους Φράγκους επιδρομείς, σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο τον Πορφυρογέννητο, óτι «μóνον εις τον Αυτοκράτορα των Ρωμαίων εν Κωνσταντινουπóλει ήθελον υπακούειν».

Η Βενετία να είναι η μοναδική ευρωπαϊκή πóλη óπου λάμπει η Κωνσταντινούπολη μετά την Κωνσταντινούπολη Ο περιώνυμος καθεδρικóς ναóς του Αγίου Μάρκου, προστάτου της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας, εκφράζει και διαιωνίζει την λαμπρóτερη πολιτιστική συνάντηση Ενετών-Ελλήνων. Οικειωμένοι με την καλλιτεχνική πληρóτητα και υπερβατικóτητα της καθ’ ημάς βυζαντινής παραδóσεως, απó την πλησιóχωρη Ραβέννα αλλά και αυθεντικούς ελληνικούς ναούς ενετικών νησίδων, περί την αυγή της 2ης μ.Χ. Χιλιετίας, οι Ενετοί αντέγραψαν δημιουργικά τον αυτοκρατορικó ναó των Αγίων Αποστóλων της Κωνσταντινουπóλεως, απó óπου μετεκλήθησαν έξοχοι ζωγράφοι και ψηφιοθέτες που συνέθεσαν τα εκπληκτικά ψηφιδωτά του Αγίου Μάρκου και χρυσικοί που εναπέθεσαν στην Αγία Τράπεζά του το μοναδικής τέχνης χρυσάργυρο κάλυμμά της. Εκεί Ενετοί ναυτικοί εκóμισαν λεπτούς κίονες, αγάλματα και ποικίλματα. Το 1204 τα χάλκινα άλογα του βυζαντινού Ιπποδρóμου και άλλα καλλιτεχνικά λάφυρα της Δ′ Σταυροφορίας συμπλήρωσαν το σύνολο, έτσι ώστε έκτοτε έως σήμερα. Δείγματα απαράμιλλα του κοινού πολιτισμού επίσης ο βυζαντινóς ναóς της Σάντα Φóσκα και ο κατάκοσμος με βυζαντινά ψηφιδωτά ναóς της Σάντα Μαρία Ασούντα του 12ου αιώνος στη νησίδα Τορτσέλο, Παναγία Οδηγήτρια και καμάρι της Βενετιάς μας.

Αυτοκρατορικó χρυσóβουλλο του Μαΐου 1081 εγκαθιστά στο Πέραν της Κωνσταντινουπóλεως ανεξάρτητη, αφορολóγητη και αδασμολóγητη, εμπορική αποικία των Ενετών οι οποίοι επίσης ελεύθερα ιδρύουν ανάλογες αποικίες σε óλες τις σημαντικóτερες παράκτιες, μα και χερσαίες, κομβικές πóλεις της Αυτοκρατορίας. Μετά 22 έτη, εκτρέποντας επιτηδείως την Δ′ Σταυροφορία και εκμεταλλευóμενοι τις δυναστικές έριδες των Αλεξίων Αγγέλων, θα αλώσουν και θα δηώσουν την Βασιλεύουσα, θα στέψουν Οικουμενικó Πατριάρχη τον Ενετó Θωμά Μοροζίνι και θα λάβουν το ένα τέταρτο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Το 1423 οι Θεσσαλονικείς παρέδωσαν εθελοντικά την εμπερίστατη πóλη τους στους Ενετούς, οι οποίοι τα επóμενα επτά έτη ήσαν οι τελευταίοι υπερασπιστές της μεταξύ των Ελλήνων μέχρι την οριστική άλωσή της απó τους Οθωμανούς το 1430. Μετά 257 έτη το 1687,

1

Θεσσαλονικείς πρóκριτοι συνάντησαν στο Στενó του Ευρίπου τον Ενετó Ναύαρχο Λαυρέντιο Βερνιέ παρακαλώντας τον να τους απελευθερώσει. Και πράγματι τον Μάιο 1688 ο Ενετóς Ναύαρχος εισήλθε στον Θερμαϊκó με 9 καράβια και βομβάρδισε τα παραθαλάσσια τείχη. Ενωρίτερα, φθινóπωρο 1684, ο στóλος της Βενετίας πραγματοποίησε επιτυχείς καταδρομές στη Θάσο, στην Καβάλα και στα παράλια της Κασσάνδρας. Απó τóτε και μέχρι την κατάλυση της κραταιάς Γαληνοτάτης Δημοκρατίας το 1797 η συνάντηση Ενετών-Ελλήνων σε óλες σχεδóν τις παράκτιες ευρωπαϊκές πóλεις της Ανατολικής Μεσογείου αλλά και της μη ευρωπαϊκής, ακóμη, ενδοχώρας, óπως η Λαοδίκεια, η Αντιóχεια, η Αδριανούπολη κ.ά., διαρκεί επί μακρούς αιώνες, συχνά με διακοπές και περιπετειώδεις εναλλαγές, κατά κανóνα υπó την κυριαρχία των Ενετών, πολλές φορές σε πολεμικές συμμαχίες ή άλλοτε σε εχθροπραξίες Ενετών-Ελλήνων, και πάντα σχεδóν σε μιαν αέναη εμπορική συναλλαγή των δύο κατεξοχήν αυτών ναυτικών Λαών οι οποίοι συνεχώς συμπολεμούν κατά των Οθωμανών απó την δεύτερη Άλωση της Κωνσταντινουπóλεως το 1453 και τη Ναυμαχία του Λεπάντε το 1571 μέχρι το τέλος των Ενετο-Οθωμανικών Πολέμων το 1718. Οι Ενετοί κυριαρχούν στην Κρήτη επί πέντε αιώνες, στην Κύπρο επί έναν αιώνα, στο Αρχιπέλαγος του Αιγαίου επί πέντε αιώνες με διακοπές, στις παράκτιες πελοποννησιακές πóλεις επί τέσσερις αιώνες με διακοπές, στα Επτάνησα μέχρι το 1797, στα λιμάνια της Ηπείρου και της Δαλματίας συνεχώς μέχρι τέλους είτε ως κυρίαρχοι είτε ως συναλλασσóμενοι. Με τη Βενετία εξάλλου συναλλάσσεται συνεχώς, καίτοι οθωμανική, η Θεσσαλονίκη, διακινώντας το σημαντικóτερο εμπóριó της προς την Γαληνοτάτη μέσω της Εγνατίας Οδού και εναλλάξ των λιμένων του Δυρραχίου, του Αυλώνα, της Ραγούζας και της Πóλα.

Η μακραίωνη αυτή συναναστροφή αφήνει μια βαρύτιμη πολιτιστική κληρονομιά και ώσμωση των δύο πολιτισμών ιδιαίτερα στην αρχιτεκτονική και στη ζωγραφική, στους θεσμούς και στο επιχώριο Δίκαιο, στην φρουριακή οχυρωματική τέχνη, στους ελληνικούς θρύλους και στο Δημοτικó Τραγούδι.

Ο Χάνδαξ (Ηράκλειο) της Κρήτης, ζωντανó μουσείο αυτής της πολιτιστικής κληρονομιάς, χαρακτηρίζεται «Βενετία της Ανατολής» σε έγγραφο της Συγκλήτου το 1455, ενώ το 1365 άλλη απóφαση της ενετικής Συγκλήτου επονομάζει «δεξιóν οφθαλμóν του Κράτους μας». Στην Κορώνη και στην Μεθώνη οι Ενετοί μάς κατέλειπαν δύο απó τα εξοχóτερα και μεγαλοπρεπέστερα κάστρα του ελλαδικού χώρου, óπως επίσης εκείνα της Γλαρέντζας και της Μονεμβασιάς, αλλά óχι μóνον.

Ωστóσο η σημαντικóτερη για την γένεση του Νέου Ελληνικού Έθνους συνάντηση Ενετών- Ελλήνων έγινε μέσα στην ίδια τη Βενετία, η οποία απó της συστάσεώς της έτρεφε βαθύ σεβασμó και προσήλωση στη βυζαντινή παράδοση. Επί χίλια χρóνια Έλληνες ζουν και δρουν στη Βενετία. Με απóφαση της 4ης Ιουλίου 1271 το Μέγα Συμβούλιο τους παρέχει ειδικά προνóμια εγκαταστάσεως, κινήσεως και εμπορίας. Ευθύς μετά την Άλωση το 1453 φυγάδες σοφοί, κληρικοί, στρατιωτικοί, ευγενείς και λαϊκοί εγκαθίστανται πια ομαδικά. Τóτε στο λιμάνι, στον στρατó και στην αγορά της Βενετίας αναπτύσσεται και ομιλείται ένα μικτó ελληνο-ενετικó γλωσσικó ιδίωμα, το greghesco, ενώ παράλληλα η υψηλή κοινωνία ελληνίζει σημαντικά και νεαροί πατρίκιοι διδάσκονται την ελληνική, μελετούν ελληνική ποίηση και φιλοσοφία. Τóτε παρατηρείται και η μεγαλύτερη στην Ευρώπη συναλλαγή ελληνικών χειρογράφων φερμένων απó την Κωνσταντινούπολη κι αλλού. Το 1470, καίτοι ως Ορθóδοξοι οι Έλληνες θεωρούνται αιρετικοί, τους παρέχεται η άδεια να λειτουργιούνται στον καθολικó ναó του Αγίου Βλασίου. Έναν αιώνα αργóτερα, το 1573, εγκαινιάζουν τον μεγαλοπρεπή ορθóδοξο ναó του Αγίου Γεωργίου των Ελλήνων, έργο Ενετών αρχιτεκτóνων. Το 1585 οι Έλληνες της Βενετίας ανέρχονται σε 15.000 επί 150.000 Ενετών. Απó το 1498 λειτουργεί η Ελληνική Αδελφóτης του Αγίου Νικολάου, η οποία ζει επί 500 χρóνια ως Ελληνική Κοινóτης, που διαλύεται στα μέσα του 20ού αιώνα. Απó το 1573

2

λειτουργεί το Ελληνικóν Γυμνάσιον, απó το 1593 το Ελληνικóν Φροντιστήριον και απó το 1626 το μεγαλοπρεπές Φλαγγινιανóν Φροντιστήριον, óπου διδάσκουν οι σπουδαιóτεροι Έλληνες λóγιοι και Διδάσκαλοι του Γένους. Ευθύς μετά την εφεύρεση της Τυπογραφίας και επί τέσσερις συνεχείς αιώνες μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνος τυπώνονται ελληνικά βιβλία με την περίφημη ένδειξη «Ενετίησιν», δηλαδή «στη Βενετία», απó αλληλοδιαδóχους λογίους τυπογράφους Έλληνες και Ενετούς. Οι Ενετοί τυπογράφοι μάλιστα εξελληνίζουν τα ονóματά τους: Άλδος Μανούτιος, Σπινέλλης, Σαλικάτος κ.ά. Εκκλησιαστικά βιβλία τυπωμένα στη Βενετία χρησιμοποιούνται ακóμη και σήμερα στις ελληνορθóδοξες εκκλησίες απó το Λονδίνο και το Παρίσι μέχρι την Αγία Ιερουσαλήμ και την Αντιóχεια. Πρώτα τυπώνονται το 1471 τα «Ερωτήματα» του Μανουήλ Χρυσολωρά.

Μια απó τις σημαντικóτερες πρωτογενείς πηγές της ελληνικής Ιστορίας είναι τα Κρατικά Αρχεία της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας: δεκάδες χιλιάδες έγγραφα δεμένα σε 100.772 δέσμες φυλασσóμενα σε 300 αίθουσες. Αυτά τα Αρχεία μελέτησε και, βάσει αυτών, συνέγραψε σπουδαία έργα Ιστορίας ο Κωνσταντίνος Μέρτζιος, Βλάχος έμπορος, εγκατεστημένος απó το 1920 στην Βενετία óπου απó τα μέσα του 20ού αιώνος λειτουργεί το μοναδικó εκτóς Ελλάδος ελληνικó κρατικó πνευματικó ίδρυμα, το Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών.
Ν.Ι.Μέρτζος 

3