Πέμπτη, 25 Μαρτίου 2021

Η πνευματική, πολιτική και στρατιωτική προετοιμασία της επανάστασης του 1821



Δημ. Θ. Καραμήτσος

Ομότιμος Καθηγητής ΑΠΘ - Συγγραφέας


Στην αυγή του 19ου αιώνα η πολυεθνική Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν εδαφικά τεράστια, κατέχουσα εκτός της Ανατολίας και όλη τη βαλκανική χερσόνησο και νησιά εκτός από τα Επτάνησα. Ωστόσο, έπασχε από οικονομική και πνευματική παρακμή, ενώ τα Βαλκάνια βρίσκονταν σε φάση αφύπνησης - ανάδυσης των εθνών τους,  τα οποία θα διεκδικούσαν τη δημιουργία εθνικών κρατών. Οι Οθωμανοί δεν μάθαιναν ξένες γλώσσες και κατά συνέπεια δεν μπορούσαν να μορφωθούν πέραν της θρησκευτικής επαφής με το κοράνιο και με αραβικά κείμενα, τα οποία δεν ήταν εύκολα προσβάσιμα. Αξιωματούχοι στην οθωμανική διοίκηση συνήθως ήταν οι πολύγλωσσοι Φαναριώτες.  Ακόμη και το αξίωμα του μεγάλου Δραγουμάνου της υψηλής Πύλης το κατείχε Φαναριώτης. Επίσης στις παραδουνάβιες ηγεμονίες οι κυβερνήτες ήταν Έλληνες Φαναριώτες. 

Στην Οθωμανική αυτοκρατορία οι ραγιάδες Ρωμιοί ήταν πολίτες β΄ κατηγορίας και υπέφεραν από πολλά δεινά όπως:

1. Από το Παιδομάζωμα για τη συγκρότηση του σώματος των Γενιτσάρων.  Το παιδομάζωμα ατονούσε κατά χρονικές περιόδους, αλλά πάλι επανερχόταν, όταν οι ανάγκες το επέβαλαν μέχρι και τον 18ο αιώνα. Η τελευταία γνωστή απόπειρα παιδομαζώματος έγινε στη Νάουσα το 1705 και τότε η αντίδραση των Ναουσαίων πήρε τη μορφή επαναστατικού κινήματος.

2. Τα νησιά και κάποια παραλιακά μέρη έπρεπε να προσφέρουν υποχρεωτικά νέους άνδρες για  το ναυτικό του οθωμανικού στόλου (ονομάζονταν Γαλιοντζήδες). 

3. Η φορολογία ήταν βαριά για τους Χριστιανούς. Εκτός από τον κεφαλικό φόρο (χαράτσι) και τη δεκάτη, υπήρχαν και έκτακτοι φόροι για τη συντήρηση του στρατού (αβαρίζ).  Διατάσσονταν επίσης έμμεσοι φόροι και συχνά φόροι ειδικά για τους ραγιάδες Ρωμιούς,  δηλαδή τους υποτελείς του Σουλτάνου. Επιπλέον για κάθε δουλειά με κρατικούς αξιωματούχους έπρεπε οι Ρωμιοί να πληρώνουν  το απαραίτητο «μπαχτσίσι».

4. Οι Ρωμιοί έπρεπε να έχουν ειδική ενδυμασία διαφορετική των Μουσουλμάνων και να κατοικούν χωριστά από τις περιοχές όπου διέμεναν Οθωμανοί.

5. Για τους Ρωμιούς ίσχυαν διάφορες απαγορεύσεις όπως: 

Δεν επιτρεπόταν  ίππευση σε υποζύγια παρουσία Οθωμανών, απαγορευόταν η οπλοφορία,  δεν επιτρεπόταν να κτυπούν οι καμπάνες των εκκλησιών, δεν επιτρεπόταν να κτίζονται νέες εκκλησίες και κάτι περίεργο, δεν επιτρεπόταν να χρησιμοποιούν ξύλινα πέδιλα στα λουτρά (οι πτώσεις από γλιστρήματα διασκέδαζαν τους Οθωμανούς). 

6. Τη δικαιοσύνη απέδιδαν οι Τούρκοι δικαστές (καδήδες) κατά την υποκειμενική κρίση τους και ο όρκος στο Κοράνι ενός Μουσουλμάνου (έστω και χωρίς να διαθέτει μάρτυρες) ήταν αποδεικτικός, παρά τις αντίθετες μαρτυρίες μη μουσουλμάνων  μαρτύρων υπέρ του Ρωμιού αντιδίκου. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση Οθωμανού στην Κρήτη, ο οποίος έκλεψε τη σύζυγο Χριστιανού και τελικά την απέκτησε «νόμιμα», με απόφαση του καδή που βασίστηκε στην ψευδή κατάθεση ενός μόνο μουσουλμάνου.

7. Επιπλέον αυτών,  η προσπάθεια εξισλαμισμών των Ρωμιών  ήταν διαρκής και σε περιόδους εντάσεων πολύ πιεστική. Οι Οθωμανοί φρόντιζαν επιμελώς να εξισλαμίζουν παιδιά που είχαν μείνει ορφανά.

Ο Σουλτάνος διεκήρυττε «ότι οι Ρωμιοί έχουν το κεφάλι τους πάνω στους ώμους τους χάρη στην ευσπλαχνία του!».


Επαναστάσεις στην εποχή της δουλείας – Κλέφτες και Αρματολοί

Οι Ρωμιοί είχαν διαχρονικά επαναστατική διάθεση να αποτινάξουν τον οθωμανικό ζυγό. Της ελληνικής επανάστασης προηγήθηκαν 123 τοπικές εξεγέρσεις σε διάστημα 368 ετών σκλαβιάς. Με μια απλή διαίρεση προκύπτει ότι αντιστοιχεί μια επανάσταση κάθε τρία χρόνια. Αυτές οι  επαναστάσεις, όμως, ήταν τοπικού  χαρακτήρα και χωρίς γενικότερη οργάνωση, οπότε δεν υπήρχαν πιθανότητες  επιτυχίας. Πολλοί Ρωμιοί που είχαν έντονο το αίσθημα για ελευθερία και ανεξαρτησία ανέβαιναν στα βουνά και συνιστούσαν ομάδες ληστών, κυρίως των Οθωμανών φοροεισπρακτόρων. Οι Ρωμιοί αυτούς τους ορεσίβιους λησταντάρτες τους  ονόμαζαν  «κλέφτες» και υπήρχε κάποιος θαυμασμός γι’ αυτούς. Όταν οι κλέφτες αποκτούσαν μεγάλη ισχύ, οι Οθωμανοί, για να απαλλαγούν από τις ζημίες που υφίσταντο από τη δράση τους, μετά από ειδική συμφωνία τούς όριζαν υπευθύνους για την τάξη κάποιων περιοχών, οπότε ονομάζονταν «αρματολοί» (δηλαδή ήταν ένοπλοι με την έγκριση του Σουλτάνου). Δηλαδή οι πρώην κλέφτες γίνονταν στρατοχωροφύλακες και ήταν  επιφορτισμένοι για την τήρηση της τάξης στην περιοχή τους. Οι περιοχές που είχαν υπό τον έλεγχό τους οι αρματολοί ονομάζονταν αρματολίκια. Αρματολίκια υπήρχαν σε όλη τη βαλκανική χερσόνησο εκτός από την Πελοπόννησο, όπου κυβερνούσαν οι τοπάρχες που ονομάζονταν Κοτζαμπάσηδες. Αυτοί όπως και οι «ηγεμόνες» των παραδουνάβιων ηγεμονιών, επειδή συνέλεγαν τους φόρους για τον Σουλτάνο, δεν ήταν ιδιαίτερα συμπαθείς στον λαό. Σε ορισμένες περιοχές του Ελλαδικού χώρου, όπως σε  χωριά που βρίσκονταν σε μεγάλο υψόμετρο, ιδιαιτέρως δε στα Άγραφα και στη Μάνη δεν τολμούσαν να κυκλοφορήσουν οι Οθωμανοί.  Αυτές οι περιοχές ήταν ανέκαθεν de facto ελεύθερες. 

Η τελευταία σοβαρή επανάσταση, πριν από αυτήν του 1821, είχε πραγματοποιηθεί στην Πελοπόννησο μετά από παρακίνηση της Ρωσίας και είναι τα αποκαλούμενα «Ορλοφικά» του 1770. Η επανάσταση αυτή συνέβη επειδή η Ρωσία επιδίωξε στη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού πολέμου του 1768-1774, να δημιουργήσει για αντιπερισπασμό επαναστατικές εστίες στην Ελλαδική χερσόνησο. Οι Έλληνες ανέκαθεν πίστευαν στη βοήθεια της θρησκευτικά ομόδοξης Ρωσίας και ότι θα τους βοηθήσει το «ξανθό γένος», γι’ αυτό και προσήλθαν πρόθυμοι στον επαναστατικό αγώνα, για να αποτινάξουν τον Οθωμανικό ζυγό. Όμως,  οι Ρώσοι, όταν άλλαξε η πολιτική συγκυρία, υπέγραψαν συνθήκη ειρήνης με τους Οθωμανούς και εγκατέλειψαν τελικά μόνους και αβοήθητους τους Έλληνες, οι οποίοι υπέστησαν τότε εκτεταμένες σφαγές. Σε αυτές πρωτοστάτησαν Τουρκαλβανοί στρατιώτες που καταδυνάστευσαν τους Πελοποννησίους και αργότερα, έως ότου τους εκδίωξε ο Τούρκος  ναύαρχος Χασάν Τζεζαϊρλή.


Η άνοδος της ελληνικής ναυτιλίας

Μετά τη συνθήκη Κιουτσούκ – Καϊναρτζή του 1774 διευκολύνθηκε το ναυτικό εμπόριο των Ελλήνων, γιατί στα καράβια τους είχαν την άδεια να χρησιμοποιούν ρωσική σημαία  (αυτό που σήμερα λέμε σημαία ευκαιρίας). Τα ναυπηγεία των ξύλινων πλοίων πολλαπλασιάστηκαν, καθώς και η ταχύτητα παραγωγής τους. Κάποια ναυπηγεία μπορούσαν να κατασκευάσουν ένα καράβι μόνο μέσα σε δυο μήνες.  Τα νησιά που είχαν επιδοθεί σε ναυπήγηση πλοίων (Ύδρα, Σπέτσες, Ψαρά, Χίος, Σάμος, Κάσος και άλλα)  απέκτησαν σημαντική οικονομική ευμάρεια. Με τους Ναπολεόντειους πολέμους τα ελληνικά καράβια είχαν πολλά κέρδη, γιατί διασπούσαν  τον ναυτικό αποκλεισμό που επιχειρούσε η Βρετανία στα γαλλικά εδάφη. Αυτά τα πλοία ήταν εφοδιασμένα με έναν μικρό αριθμό κανονιών (8-20) και οι ναυτικοί σε αυτά εκπαιδεύονταν στην πράξη ως ναύτες και καπετάνιοι πολεμικών καραβιών. Έτσι, όταν το 1821 ξέσπασε η ελληνική επανάσταση, ήταν ήδη εξασφαλισμένη από την πλευρά των Ελλήνων μια σημαντική ναυτική  δύναμη, η οποία θα συνέβαλε πολλαπλώς στον αγώνα. 

Σαράντα χρόνια πριν από την έναρξη της ελληνικής επανάστασης  είχε δημιουργηθεί μια παράδοση με Ρωμιούς ένοπλους πολεμιστές, οι οποίοι έκαναν επίγειες, αμφίβιες ή αμιγώς ναυτικές επιχειρήσεις  και δρούσαν σαν πειρατές κυρίως εναντίον οθωμανικών πλοίων. Οι πιο ονομαστοί από αυτούς ήταν ο Λάμπρος Κατσώνης που έδρασε από το 1787 έως το 1792 (αρχικά με την υποστήριξη της Ρωσίας), αλλά και δυο Μακεδόνες:  ο Νικοτσάρας που έδρασε από το 1792-1807 και ο Γιάννης Σταθάς που έδρασε από το 1807 έως το 1812. Ο Σταθάς μάλιστα είχε ως σημαία έναν λευκό σταυρό σε μπλε φόντο, όπως υπάρχει και σήμερα στη σημαία αυτή που ονομάζουμε ως της ξηράς. Αξιοπερίεργο είναι ότι με τον Σταθά έδρασε ως αμφίβιος κλέφτης και ο ορεσίβιος Θ. Κολοκοτρώνης. Οι φθορές που προκάλεσαν αυτοί οι πολέμαρχοι στο οθωμανικό ναυτικό ήταν σημαντικές. 


Η εκπαίδευση Ελλήνων στα όπλα

Την ελληνική επανάσταση βοήθησε και η ύπαρξη εκπαιδευμένων ανδρών στα στρατιωτικά πράγματα, λόγω της υπηρεσίας Ρωμιών στον στρατό του Αλή πασά (π.χ. οι Καραϊσκάκης, Ανδρούτσος, Φ. Τζαβέλας, Μ. Μπότσαρης, Κίτσος Μπότσαρης, ο  Αθανάσιος Διάκος, ο Γρίβας, ο Λ. Βέικος, ο Πανουργιάς, ο Γ. Βαρνακιώτης και άλλοι. Όλοι αυτοί είχαν γίνει δεκτοί στον στρατό του Αλή πασά, γιατί προτιμούσε να τους έχει φίλους παρά αντιπάλους.   Επίσης Έλληνες κλέφτες και αρματολοί είχαν υπηρετήσει  και στους στρατούς που υπήρξαν στα Επτάνησα, άλλοτε υπό τους Γάλλους και άλλοτε υπό τους Ρώσους και τελευταία τους Βρετανούς. Μεταξύ αυτών ήταν  ο Κολοκοτρώνης, ο Νικηταράς, ο Αναγνωσταράς, ο Λεπενιώτης και άλλοι, οι οποίοι έτσι έμαθαν πώς λειτουργεί και ένας τακτικός στρατός. Τους οπλαρχηγούς που βρίσκονταν στα Επτάνησα συνάντησε και συνομίλησε μαζί τους ο Ι. Καποδίστριας το 2006 και το 2019 και τους ενημέρωσε ότι ο Τσάρος δεν πρόκειται να τους συνδράμει σε επαναστατικό αγώνα εναντίον του Σουλτάνου. 

Σε κάποια φάση παρά λίγο να συγκρουστούν μεταξύ τους ελληνικά σώματα που υπηρετούσαν υπό τους Ρώσους και υπό τους Άγγλους στα Επτάνησα και τη σύγκρουση απέτρεψε ο Θ. Κολοκοτρώνης.   


Παράγοντες που ευνόησαν αρχικά την επανάσταση των Ελλήνων

Ευνοϊκοί παράγοντες για την πορεία της Επανάστασης του 1821 ήταν δυο σοβαρές πολεμικές εμπλοκές των Οθωμανών:

       α. Ο πόλεμος του Αλή Πασά με τον Σουλτάνο από  1820 έως και 1821.

Ο Αλή πασάς είχε αποκτήσει μεγάλη δύναμη και ήθελε να αυτονομηθεί εντελώς. Μάλιστα ήταν ενήμερος για τις ενέργειες της Φιλικής Εταιρείας και δεν αντιδρούσε, γιατί πίστευε ότι θα βγει και ο ίδιος κερδισμένος από την επανάσταση των Ελλήνων εναντίον του Σουλτάνου. Το 1820 η υψηλή Πύλη, που είχε αντιληφθεί τις προθέσεις του, κήρυξε τον Αλή πασά ένοχο εσχάτης προδοσίας και τον κάλεσε να εμφανιστεί εντός 40 ημερών στον Σουλτάνο για να απολογηθεί. Εκείνος αρνήθηκε, και έτσι άρχισε η σύγκρουσή του με τα σουλτανικά στρατεύματα. Αρχικά επιτέθηκε εναντίον του ανεπιτυχώς ο Πασόμπεης με 80.000 άνδρες και στη συνέχεια με επιτυχία ο Χουρσίτ πασάς.  Στις 24 Ιανουαρίου του 1822 ο Αλή πασάς που είχε αποδυναμωθεί και είχε μείνει χωρίς στρατό, σκοτώθηκε μετά από σύντομη συμπλοκή στο νησάκι της λίμνης των Ιωαννίνων όπου είχε κρυφτεί. Χάρη στην απασχόληση του οθωμανικού  στρατού στον πόλεμο εναντίον του Αλή πασά, αλλά και των επαναστάσεων των Μακεδόνων, η Πελοπόννησος δεν είχε ισχυρά Οθωμανικά στρατεύματα όταν ξέσπασε η επανάσταση.

       β. Ο πόλεμος της  Οθωμανικής  Τουρκίας με την Περσία από 1821 έως και 1822.

Τουλάχιστον 50.000 Οθωμανοί στρατιώτες ήταν απασχολημένοι στον πόλεμο αυτόν και έλλειψαν από τα πεδία των μαχών στην Ελλάδα. Η απόσταση από την ελλαδική χερσόνησο και ο ισχυρός ελληνικός στόλος ήταν εμπόδια για την έγκαιρη μετακίνηση οθωμανικού στρατού στα σημεία που κατείχαν οι επαναστάτες Έλληνες.


Η πνευματική προετοιμασία για την επανάσταση

Για να πραγματοποιηθεί μια επανάσταση απαιτείται πνευματική καθοδήγηση και ωρίμανση της ιδέας της. Για να απελευθερωθούν οι Έλληνες έπρεπε προηγουμένως  να μορφωθούν. Με τη μόρφωση ξυπνά και εγκαθίσταται στον λαό η μέχρι τότε υπνώτουσα εθνική συνείδηση. Η εκκλησία στα πρώτα 200 χρόνια της σκλαβιάς είχε την άποψη ότι ο Θεός θα αποφασίσει πότε θα ελευθερωθεί το γένος και φυσικά το Πατριαρχείο στην Πόλη λειτουργούσε με την έγκριση του Σουλτάνου. Ήταν επικίνδυνο για την επίσημη εκκλησία να φανεί ότι αντιδρά στην οθωμανική κυριαρχία. Επίσης η εκκλησία ήταν πολύ συντηρητική στις νέες επιστημονικές ιδέες. Ο πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄ είχε ενημερωθεί για την Φιλική εταιρεία, αλλά δεν δέχθηκε να γίνει μέλος της, γιατί φοβόταν τα αντίποινα των Τούρκων. Τα γνώριζε επειδή οι Έλληνες και ο κλήρος τα είχαν υποστεί με τελευταία φορά τα Ορλοφικά . 

Στη πνευματική ζύμωση για την επανάσταση του 1821 συνέβαλαν.

Α. Ο ευρωπαϊκός διαφωτισμός Ελλήνων εμπόρων ταξιδευτών 

Οι Έλληνες, που ταξίδευαν σε όλη τη Βαλκανική χερσόνησο, συνέχιζαν να διεισδύουν οικονομικά στην Κεντρική και βόρεια Ευρώπη. Πολλοί δραστηριοποιούνταν και πλούτιζαν στην Αυστρία, στη Μολδαβία, στην Ιταλία, στη Γαλλία και τη Ρωσία. Οι έμποροι αυτοί έβλεπαν τη διαφορά του πνευματικού επιπέδου των μορφωμένων ανθρώπων της Δύσης και έρχονταν σε επαφή με τις ιδέες της Γαλλικής επανάστασης. Είχαν αφομοιώσει αυτές τις ιδέες και είχαν πλέον την αντίληψη ότι το Οθωμανικό καθεστώς είναι οπισθοδρομικό και πρέπει να αποτιναχθεί.  Αυτά τα διέδιδαν στο περιβάλλον τους και με όσους είχαν συναλλαγές και γνωριμία. Πολλοί έμποροι χρηματοδότησαν σχολεία, έδιναν υποτροφίες και συνέβαλαν σε εκδόσεις βιβλίων για την Αρχαία ελληνική γραμματεία και όλα αυτά συνέβαλαν στην εθνική αυτογνωσία. Επίσης τα βιβλία που εκδίδονταν πρόβαλαν τις νέες ιδέες του Ευρωπαϊκού διαφωτισμού και τα επιστημονικά επιτεύγματα της Ευρώπης, σε αντίθεση με την πνευματική καθυστέρηση της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Μεγάλη συνεισφορά στην παιδεία του γένους είχαν οι Έλληνες που μετέβαιναν στο εξωτερικό για να σπουδάσουν ιατρική (Πάδοβα, Βιέννη, Παρίσι, Λειψία), διότι μετείχαν στη ζύμωση του διαφωτισμού και επιστρέφοντες στην ιδιαίτερη πατρίδα τους γίνονταν μεταφορείς των νέων ιδεών. Πολλοί από αυτούς τους γιατρούς είχαν και συγγραφική δραστηριότητα αποκαλούμενοι «ιατροφιλόσοφοι».

Β. Οι Έλληνες λόγιοι  με σπουδές  και με μακρόχρονη παραμονή στην Ευρώπη 

Πολλοί Έλληνες λόγιοι σπούδαζαν στο εξωτερικό και γίνονταν κοινωνοί των φιλελεύθερων ιδεών του γαλλικού διαφωτισμού. Αυτοί με τα γραπτά τους (βιβλία, δημοσιεύματα σε εφημερίδες και περιοδικά αλλά και συζητήσεις) διέδιδαν τις απόψεις τους για το καταπιεστικό σουλτανικό καθεστώς. Ο «Νεοελληνικός ∆ιαφωτισµός» ζητούσε την εθνική απελευθέρωση µε τις δυνάμεις του έθνους (του «γένους των Ελλήνων»), και διακήρυττε τον σεβασμό στην αρχαία κληρονομιά, αλλά και την εμπιστοσύνη στη σύγχρονη επιστήμη. Επιπλέον απαιτούσε κοινωνική ισότητα και δικαιοσύνη. Υπήρχαν αρκετοί σπουδαίοι Έλληνες λόγιοι τον 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου. Πολλοί από αυτούς ήταν ιερωμένοι αλλά διέθεταν πολύ ανοιχτό μυαλό. Θα αναφερθούμε με λίγα λόγια σε μερικούς από αυτούς. 

Ο Μεθόδιος Ανθρακίτης (1660-1736) υπήρξε κληρικός, θεολόγοςπαιδαγωγός και μαθηματικός που δίδαξε στη δημώδη γλώσσα. Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως αντέδρασε στη φιλελεύθερη διδασκαλία του και αποφάσισε να καούν τα βιβλία του. Η απαγόρευση άρθηκε με την προϋπόθεση να διδάσκει κατά την εκκλησιαστική παράδοση. Μετά το 1725 ανέλαβε τη διεύθυνση της Επιφανείου Σχολής στην Αθήνα.

Ο Ευγένιος Βούλγαρης ή Βούλγαρις (1716-1806)  υπήρξε κληρικός, παιδαγωγός, μεταφραστής του Βολτέρου και μεγάλος στοχαστής. Υπήρξε πολυγραφότατος με δημοσιεύσεις νομικές, ιστορικές, θεολογικές, γραμματικές, γλωσσικές, αστρονομικές, πολιτικές, μαθηματικές, αρχαιολογικές και άλλες. 

Ο Ιώσηπος Μοισιόδακας (1725-1800) ήταν κληρικός των παραδουνάβιων ηγεμονιών που φοίτησε στην Αθωνιάδα Ακαδημία. Έζησε στην Βενετία, στην Βιέννη και στις παραδουνάβιες ελληνικές κοινότητες.  Δίδασκε νέα ελληνικά, γεωγραφία, φυσική, φιλοσοφία και είχε σπουδαίο εκδοτικό έργο που επηρέασε πολύ τον Ρήγα Φεραίο όσον αφορά στη γλώσσα, στη γεωγραφία και στη φυσική. Στη φιλοσοφία ακολουθούσε απόψεις του Μορατόρι.   

Ο Δ. Καταρτζής-Φωτιάδης (1730-1807) υπήρξε σπουδαία μορφή του ελληνικού διαφωτισμού. Δημοσίευσε βιβλία με θέματα γραμματικής, παιδαγωγικά και νομικά και αποσκοπούσε στην πνευματική άνοδο του Γένους. Σπουδαίο βιβλίο του είναι το Γνώθι σαυτόν. Υπήρξε κήρυκας υπέρ της δημοτικής γλώσσας αλλά αργότερα έγινε συντηρητικότερος. Εκφράστηκε η άποψη ότι είναι ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας.  

Ο Νικηφόρος Θεοτόκης (1731-1800) σπούδασε ένα διάστημα στο πανεπιστήμιο της Πάδοβας.  Ήταν Έλληνας μοναχός, λόγιος με μεγάλη ευρυμάθεια.  Δίδαξε ελληνική και ιταλική λογοτεχνίαγραμματικήγεωγραφίαρητορικήφυσική, μαθηματικά, και φιλοσοφία. Ευρισκόμενος στην Ιταλία καταπολέμησε την Ουνία.  Εκλέχθηκε αρχιεπίσκοπος των νότιων ρωσικών επαρχιών (Σλαβινίου και Χερσώνος).

Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748 -1833) καταγόταν από τη Χίο, σπούδασε ιατρική,  αλλά ζούσε στο Παρίσι ως φιλόλογος και θεωρείται πολύ σημαντικός Έλληνας λόγιος, διότι συνέβαλε στη διαμόρφωση της ελληνικής γλώσσας ως απλή καθαρεύουσα, τόνωνε με κείμενά του την εθνική ελληνική συνείδηση, αλλά για την Επανάσταση πίστευε ότι πρέπει να αρχίσει αφού προηγηθεί μόρφωση των Ελλήνων και την τοποθετούσε 50 χρόνια αργότερα. Έγραψε «Όταν τα φώτα λάμψωσιν, η δουλεία εξ ανάγκης πρέπει να παύση». Ωστόσο, η επανάσταση προηγήθηκε της μόρφωσης. Μπορεί όμως να υποστηρίξει κάποιος ότι η έλλειψη της μόρφωσης ήταν υπεύθυνη για μερικά παρατράγουδα που συνέβησαν στην Επανάσταση του 1821. Έχουν διασωθεί περί τα 1.500 γραπτά του.

Ο  Δανιήλ Φιλιππίδης (1750-1832) από τις Μηλιές Πηλίου χειροτονήθηκε ιερομόναχος και κατόπιν συνέχισε τις σπουδές του στην Αθωνιάδα Σχολή, στην Χίο και το Βουκουρέστι. Δίδαξε στο Ιάσιο.  Υπήρξε συγγραφέας της Νεωτερικής γεωγραφίας με τον Γρ. Κωνσταντά. Στο έργο τους αυτό κατακρίνουν την κοινωνική ανισότητα και ανελευθερία της οθωμανικής αυτοκρατορίας. 

Ο Ρήγας Βελεστινλής (μετέπειτα ονομαζόμενος Ρήγας Φεραίος), υπήρξε λόγιος που επηρεάστηκε από τον Δυτικό διαφωτισμό, εμφανίστηκε στην Ευρώπη για τον Ελληνισμό τότε που έπρεπε ακριβώς και έδρασε από το  1790 έως και 1798 εκδίδοντας πολλές προκηρύξεις, βιβλία, την Χάρτα, τον Θούριο και τον  πατριωτικό Ύμνο. Στα δημοσιεύματά του ο Ρήγας ανέφερε τη δεινή θέση των ραγιάδων Ρωμιών. οι οποίοι ... «Στενάζουν υπό την δυσφορωτάτην τυραννίαν του Οθωμανικού βδελυρωτάτου δεσποτισμού» και  επίσης γράφει ότι «ο πλέον τίμιος πολίτης κινδυνεύει κάθε στιγμήν να γίνει ελεεινή θυσία της τυραννικής φαντασίας των αγρίων τοποτηρητών και αναξίων μεγιστάνων του Τυράννου»!

Ο Ρήγας σκέφτηκε ένα σχέδιο επανάστασης των ραγιάδων της Βαλκανικής και οραματιζόταν αναβίωση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας με την πολιτική και πολιτιστική κυριαρχία των Ελλήνων σε αυτήν. Ο ρόλος του Ρήγα υπήρξε πολύ σημαντικός στη δημιουργία επαναστατικού πνεύματος. Πολλοί υπόδουλοι Έλληνες μάθαιναν και έψελναν τον Θούριο από στήθους. Ενδιαφέρον είναι ότι ο Ρήγας δεν αναφέρει στα γραπτά του καθόλου έκκληση βοήθειας σε μεγάλες δυνάμεις της εποχής ή άλλα κράτη, αλλά βασίζεται αμιγώς για επαναστατική δράση στη θέληση των υπόδουλων χριστιανικών λαών. Την ίδια άποψη είχε αργότερα και ο Καποδίστριας ενώ ήταν υπουργός Εξωτερικών του Τσάρου. Ο Ρήγας σχεδίαζε την έναρξη της επανάστασης από την Πελοπόννησο και αν επιτύγχανε εκεί  θα προχωρούσε προοδευτικά προς Βορρά μέχρι και να απελευθερωθεί η Πόλη.

Εικόνα που περιέχει άτομο, τοίχος, άνδρας, εσωτερικό

Περιγραφή που δημιουργήθηκε αυτόματαΕικόνα  1 . Ο Ρήγας Βελενστινλής (Φεραίος) που προετοίμασε το έθνος των Ελλήνων για τον μεγάλο ξεσηκωμό. 

Ο Ρήγας φρόντισε και για τη μελλοντική δημοκρατική διακυβέρνηση των ελεύθερων λαών της βαλκανικής με τη διαμόρφωση δημοκρατικού Συντάγματος. Συνελήφθη από την Αυστριακή αστυνομία στην Τεργέστη, ύστερα από προδοσία που προηγήθηκε δυστυχώς από έναν Έλληνα, τον Δημητρίου Οικονόμου. Το τέλος του Ρήγα το 1798 ήταν πρόωρο και τραγικό, αλλά ο σπόρος που έσπειρε έμελλε να ανθίσει το 1821. Η συμβολή του στην ψυχολογική και πνευματική προετοιμασία της ιδέας για επανάσταση των Ρωμιών και των ορθόδοξων λαών των Βαλκανίων υπήρξε ανεκτίμητη. 

Ο Γρ. Κωνσταντάς (1758-1844) γεννήθηκε στο Πήλιο (στις Μηλιές), ήταν ιεροδιάκονος και  λόγιος με σπουδές στο Βουκουρέστι όπου εργάστηκε και ως σχολάρχης. Υπήρξε μαθητής του Καταρτζή και έγραψε μαζί με τον Δανιήλ Φιλιππίδη τη «Γεωγραφία Νεωτερική». Στην Πρωσία, διδάχθηκε φιλοσοφία, μαθηματικά και φυσικές επιστήμες. Δίδαξε στα Αμπελάκια μαθηματικά, φιλοσοφία και αρχαία ελληνικά και μετέφρασε στην Ελληνική γλώσσα φιλοσοφικά βιβλία. Δίδαξε επίσης στη σχολή των Μηλέων. Μετά την επανάσταση συμμετείχε στις Εθνοσυνελεύσεις, συνέταξε τον πρώτο ποινικό κώδικα και υπήρξε Γενικός Έφορος Παιδείας.  

Ο Βενιαμίν Λέσβιος (1759-1824)  σπούδασε στην Πίζα και στο Παρίσι όπου γνωρίστηκε με τον Κοραή και αρθρογραφούσε στον Ερμή τον Λόγιο. Δίδαξε στις Κυδωνίες, στην Ακαδημία του Βουκουρεστίου και στην Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης φιλοσοφία, φυσική, μαθηματικά, και αστρονομία. Υπήρξε Φιλικός και κατά την έναρξη της Επανάστασης ήρθε στην Ελλάδα και συμμετείχε τον αγώνα.

Ο Νεόφυτος Δούκας (1760-1845) υπήρξε ιερέας στη Βιέννη και λόγιος (μετέπειτα αρχιμανδρίτης), με έντονη συγγραφική δραστηριότητα (καταγράφηκαν 70 τόμοι). Θεωρείται σημαντική μορφή  του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και ήταν πολύ συντηρητικός στο γλωσσικό ζήτημα. Υπήρξε εθναπόστολος της Φιλικής Εταιρείας στην Τρανσυλβανία. Διεύθυνε το Λύκειο του Βουκουρεστίου και έπειτα το Ορφανοτροφείο της Αίγινας. 

Ο Άνθιμος Γαζής (1764-1828) γεννήθηκε στις Μηλιές του Πηλίου και  υπήρξε εφημέριος του ναού του Αγίου Γεωργίου της ελληνικής παροικίας στη Βιέννη, όπου ανέπτυξε ιδιαίτερη συγγραφική και εκδοτική δραστηριότητα, εκδίδοντας έργα Ελλήνων ή ξένων συγγραφέων. Εξέδωσε την πεντάτομη Ελληνική Βιβλιοθήκη το 1807, στην οποία περιέλαβε βιογραφίες αρχαίων συγγραφέων και το τρίτομο Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής (1816). Το 1811 εξέδωσε στη Βιέννη το περιοδικό  Ερμής ο Λόγιος που απηχούσε απόψεις του Κοραή. 

Ο Αθανάσιος Ψαλίδας (1767-1829) υπήρξε λόγιος, συγγραφέας και διδάσκαλος. Στα Ιωάννινα δίδαξε αστρονομία, κοσμογραφία, και πειραματική φυσική και χημεία. Έγραψε διδακτικά εγχειρίδια (γραμματικής, ρητορικής, γεωγραφίας, αριθμητικής, ιστορίας, ηθικής κ.ά.). Αρχικά χρησιμοποιούσε λόγια γλώσσα, αλλά αργότερα μεταστράφηκε στη δημώδη. Το 1822 στρατολόγησε και εξόπλισε στην Κέρκυρα Σουλιώτες και Χιμαριώτες για τον αγώνα στην  Ελλάδα.

Ο Γεώργιος Κ. Σακελλάριος  (1767-1838)  ήταν Κοζανίτης ποιητής, σπούδασε ιατρική στη Βιέννη και συνεργάστηκε με τον Ρήγα Βελεστινλή στην έκδοση της Περιηγήσεως του νέου Αναχάρσιδος εις την Ελλάδα. Υπήρξε ένα διάστημα αρχίατρος και σύμβουλος του Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Το μεταφραστικό και συγγραφικό του έργο καλύπτει θέματα ιστορικά, ιατρικά, θέατρο και ποίηση.

Ο Αθανάσιος Χριστόπουλος ( 1772-1847) ήταν Καστοριανός Φιλικός, λόγιος, νομικός, δικαστικός, θεατρικός συγγραφέας. Είχε σπουδάσει στην Πάδοβα νομικά και έζησε κυρίως στις παραδουνάβιες ηγεμονίες.  Έγραψε ποιήματα και πραγματείες σε θέματα γλωσσικά, πολιτικά, φιλοσοφικά και φυσικών επιστημών στη δημώδη γλώσσα.  

Ο Νεόφυτος Βάμβας (1776-1855) γεννήθηκε στη Χίο και σπούδασε στη Σίφνο, στην Πάτμο, στην Πόλη και στο Βουκουρέστι.  Έγινε Ιεροδιάκονος και δίδαξε σε οικογένειες Φαναριώτων φιλολογία, φιλοσοφία και θετικές επιστήμες.  Στο Παρίσι συνεργάστηκε με τον Κοραή. Το 1815 ανέλαβε στη Χίο τη διεύθυνση της τοπικής ανώτερης σχολής. Στην Ύδρα έγινε γραμματέας του Δημ. Υψηλάντη.  Έπειτα δίδαξε στην Ιόνιο Ακαδημία και αργότερα στη Σύρο. Μετέφρασε την Παλαιά και την Καινή διαθήκη. 

Ο Κων. Κούμας (1777-1836) γεννήθηκε στη Λάρισα αλλά μεγάλωσε στον Τύρναβο. Δίδαξε ελληνικά και μαθηματικά στη δημώδη γλώσσα. Έζησε 5 χρόνια στη Βιέννη κοντά στον Άνθιμο Γαζή.  Δίδαξε στο Φιλολογικό Γυμνάσιο Σμύρνης μαθηματικά, φιλοσοφία, πειραματική φυσική, γεωγραφία και ηθική. Αναγορεύτηκε διδάκτορας της Φιλοσοφίας και των Καλών Τεχνών στη Λειψία.  Δημοσίευσε ογκώδες έργο Ιστορία των ανθρωπίνων πράξεων από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι το 1831 σε 12 τόμους. Ακολουθούσε γλωσσικά τις ιδέες του Κοραή. 

Ο Αθανάσιος Σταγειρίτης (1780-1840) ήταν λόγιος από τα Στάγιρα της Χαλκιδικής, ο οποίος εργάστηκε ως καθηγητής της ελληνικής γλώσσας στη Βιέννη. Υπήρξε υπέρμαχος της χρήσης των αρχαίων ελληνικών και  εξέδιδε το περιοδικό Καλλιόπη. Εξέδωσε την  Ὠγυγία ἤ Ἀρχαιολογία  σε 5 τόμους το 1815, όπου περιγράφει τα ήθη και έθιμα της αρχαίας Ελλάδας και αναφέρεται σε αρχαίους ποιητές και συγγραφείς.

Ο Γεώργιος Ρουσιάδης (1783-1852) ήταν Κοζανίτης, μέλος της Φιλικής Εταιρίας και λόγιος ο οποίος ασχολήθηκε με εμπόριο και διδασκαλία ελληνικών στο εξωτερικό και στην Κοζάνη. Μετέφρασε με ομοιοκαταληξίες την Ιλιάδα.

Ο Θεόκλητος Φαρμακίδης (1784-1860) γεννήθηκε στη Νίκαια Λάρισας, φοίτησε στη Μεγάλη του Γένους Σχολή,  στη Σχολή των Κυδωνιών και στην Ακαδημία του Ιασίου. Διορίστηκε ιερέας και εργάστηκε στο Βουκουρέστι και στη Βιέννη όπου και  μετέφρασε την τετράτομη εγκυκλοπαίδεια του Γιάκομπς. Υπήρξε Φιλικός και διαδέχθηκε τον Άνθιμο Γαζή στη διεύθυνση του Λόγιου Ερμή.  Τον Αύγουστο του 1821 εξέδωσε την πρώτη ελληνική εφημερίδα που κυκλοφόρησε με τον τίτλο «Ελληνική Σάλπιγξ.

Ο Θεόφιλος Καῒρης (1784-1853) υπήρξε κληρικός,  σπούδασε στην Ακαδημία των Κυδωνιών, στην Πάτμο, στην Ελβετία και στην Ιταλία. Έδρασε και ως επαναστάτης στην Πιερία στο πλευρό του Μακεδόνα Ν. Κασομούλη, κατέλειπε μάλιστα λίγες ημερολογιακές αναμνήσεις από τη συμμετοχή του στην επανάσταση. Ήταν πολύ επηρεασμένος από τον ευρωπαϊκό διαφωτισμό και βρέθηκε αντίθετος προς το ιερατείο της επίσημης εκκλησίας. 

Δωρόθεος Πρώιος (περ. 17651821) ήταν Έλληνας λόγιος διδάσκαλος και  Μητροπολίτης στη Φιλαδέλφεια της Μικράς Ασίας και μετέπειτα στην ΑδριανούποληΣπούδασε  φιλοσοφία και φυσική στα πανεπιστήμια της Πίζας, της Φλωρεντίας και του Παρισιού, όπου γνωρίστηκε με τον Αδαμάντιο Κοραή. Δίδαξε στη Χίο, στην Πόλη και στο Βουκουρέστι φυσική, μαθηματικά, γεωμετρία,  φιλοσοφία και λογική.  Έγραψε βιβλία μαθηματικών και λογικής. Αγιοποιήθηκε μετά από τον απαγχονισμό του από τους Τούρκους το 1821.

 

Γ. Τυπογραφία 

Υπήρξαν πριν από το 1821  Έλληνες τυπογράφοι που εκτύπωναν προκηρύξεις, εφημερίδες  και περιοδικά. Η πρώτη ελληνόφωνη εφημερίδα ήταν η Η Εφημερίς που κυκλοφόρησε από το 1790 έως το 1797. Το 1791 στην εφημερίδα αυτή δημοσιεύθηκαν  η Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και το επαναστατικό Σύνταγμα της Γαλλικής δημοκρατίας.

Σημαντικό ελληνόφωνο περιοδικό υπήρξε ο   Ερμής ο Λόγιος που κυκλοφόρησε από το 1811 έως το 1821.  Στην ακμή του κυκλοφορούσε σε πάνω από σαράντα ελληνικές κι ευρωπαϊκές πόλεις. Το περιοδικό το έκλεισαν οι Αυστριακές αρχές όταν ξέσπασε η επανάσταση στην Ελλάδα.

Η εφημερίδα Ελληνικός Τηλέγραφος κυκλοφόρησε από το  1812 μέχρι το 1836.

Ο Νικ. Σάρρος έκανε πολλές εκδόσεις σε τυπογραφείο του στη Βενετία μετά το 1650.

Ο Γρηγόριος Κωνσταντινίδης, ιερομόναχος, διεύθυνε τυπογραφείο επί 30 χρόνια στη Μοσχόπολη (1731-1760).Τα περισσότερα βιβλία που εξέδωσε ήταν εκκλησιαστικά αλλά και φιλολογικά. 

 Οι αδελφοί Μαρκίδες –Πούλιου με καταγωγή από τη Σιάτιστα εκτύπωσαν συνολικά 56 βιβλία στην ελληνική γλώσσα, καθώς και επαναστατικά κείμενα και χάρτες (1791-1797). Στο τυπογραφείο τους τυπώθηκαν οι προκηρύξεις και τα επαναστατικά κείμενα του Ρήγα, μέχρι που απαγόρευσαν τη λειτουργία του  οι Αυστριακές αρχές μετά τη σύλληψή του. 

Ο Μανουήλ Βερνάρδος θα ιδρύσει  ένα τυπογραφείο στη μονή των Τριών Ιεραρχών Μολδαβίας και θα εκδώσει 21 ελληνικά βιβλία, θρησκευτικά, σχολικά και λογοτεχνικά. Σε αυτό τυπώθηκαν και οι προκηρύξεις του Αλέξανδρου Υψηλάντη προς τους σκλαβωμένους Έλληνες την άνοιξη του 1821.


Δ. Βιβλία του νεοελληνικού διαφωτισμού 

Εκτός από τα βιβλία του Ρήγα Βελεστινλή μερικά ακόμη βιβλία που εκδόθηκαν προεπαναστατικά δείχνουν την ανάπτυξη του  νεοελληνικού διαφωτισμού. Αναφέρω ενδεικτικώς κλαποια από αυτά καθώς και μερικά του Ρήγα:

-Μελέτιος Μήτρου. Γεωγραφία παλαιά και νέα. Βενετία 1728. 

-Στρατηγός Αντώνιος. Διδασκαλία θεωρικοπρακτική περί των πυρετών. Βιέννη 1745.

-Καβαλιώτης  Α. Θεόδωρος.  Εισαγωγή Γραμματικής. Μοσχόπολη 1760.

-Θεοτόκης Νικηφόρος. Στοιχεία Φυσικής. Λειψία 1766.

-Βούλγαρις Ευγένιος. Λογική. Λειψία 1766. 

-Καταρτζής Δημήτριος. Γραμματική της Ρωμαίικης γλώσσας. 1787-78 (χειρόγραφο).

-Φιλιππίδης Δανιήλ και  Κωνσταντάς Γρηγόριος.  Γεωγραφία νεωτερική. Βιέννη 1791

-Ρήγας Βελενστινλής. Η χάρτα της Ελλάδος. Βιέννη 1796-97.

-Ρήγας Βελενστινλής. Νέος Ανάχαρσις. Βιέννη 1797.

-Ρήγας Βελενστινλής. Νέα πολιτική διοίκησις. Βιέννη 1797. 

-Μπαλάνος Κοσμάς. Έκθεση Συνοπτική Αριθμητικής, Άλγεβρας και Χρονολογίας, Βιέννη  1798. 

-Ρήγας Βελενστινλής. Φυσικής απάνθισμα. Βιέννη 1799.

-Βενδότης Γεώργιος. Δίγλωσσο γαλλοελληνικό λεξικό. Βιέννη 1804

-Ανωνύμου του Έλληνος. Ελληνική Νομαρχία. Ιταλία 1806. 

-Κούμας Κων.  Σύνοψις Φυσικής. Βιέννη 1812.

- Δάρβάρις Δημήτριος. Επιτομή Φυσικής. Βιέννη  1812-1813.

- Βαρδαλάχου Κων. Φυσική πειραματική. Βιέννη 1812.

-Νεόφυτος Βάμβας. Ρητορική εκ των ενδοξοτέρων τεχνογράφων παλαιών και νεωτέρων ερανεισθείσα και συνταχθείσα. Παρίσι 1813.

-Νεόφυτος Βάμβας. Στοιχεία της φιλοσοφικής Ηθικής, συνταχθέντα δια την φιλομαθή νεότητα των Γραικών. Νικόλαος Γλυκύς, Ιωάννινα 1818


  Το βιβλίο Ελληνική Νομαρχία κυκλοφόρησε το 1806 από άγνωστο συγγραφέα και ήταν το απαύγασμα του Ελληνικού Διαφωτισμού και μια ηχηρή διακήρυξη για τη Δημοκρατία και την Ελευθερία. Σε αυτό καταδικάζεται η «αναρχία» και η «μοναρχία» και προκρίνεται ως ιδανική διοίκηση η «νομαρχία», δηλαδή το πολίτευμα όπου τηρούνται και κατά συνέπεια εξουσιάζουν οι νόμοι. Ατυχώς δεν είναι γνωστός ο συγγραφέας.


Ε. Μυστικές Εταιρείες, Αδελφότητες και Σχολεία πριν από τη Φιλική Εταιρεία 

Αρκετά χρόνια πριν από το 1821  ιδρύθηκαν διάφορες μυστικές εταιρείες (αδελφότητες), οι οποίες υποτίθεται πως ήταν πολιτιστικά σωματεία, αλλά στην πραγματικότητα ήταν εστίες καλλιέργειας του ελληνικού εθνισμού. Οι κυριότερες ήταν: 

-Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο ή Εταιρεία των Φίλων στο Παρίσι (1809) , ιδρύθηκε από τον Θεσσαλονικιό Γρηγόριο Ζαλύκη. Ιδρυτικό μέλος ήταν και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ ένας εκ των τριών ιδρυτών της Φιλικής Εταιρείας Οι κατηχούμενοι ορκίζονταν ότι θα τηρούν ευλαβικά τον σκοπό της εταιρείας και έπαιρναν ένα ειδικό χρυσό εμβληματικό δαχτυλίδι. Η εταιρεία αυτή είχε την υποστήριξη του Ναπολέοντα και περί το 1810 έστειλε 40.000 τουφέκια στην Ήπειρο, τη Μακεδονία και την Πελοπόννησο, για να χρησιμοποιηθούν εναντίον των Οθωμανών. Ως μέλη και στη διοίκησή της συμμετείχαν και Γάλλοι φιλέλληνες. Η Φιλική Εταιρεία που ιδρύθηκε μετέπειτα θεωρείται μετεξέλιξη του Ελληνόγλωσσου Ξενοδοχείου. 

             -Φιλόμουσος Εταιρεία Αθηνά, στο Παρίσι (1812).

             -Φιλόμουσος Εταιρεία, ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1813 από τους τότε προκρίτους της πόλης.

             -Εταιρεία Φιλομούσων, στη Βιέννη (1814) που ιδρύθηκε από τον Ιωάννη Καποδίστρια. Επίσημος σκοπός του ήταν να βοηθάει οικονομικά  Έλληνες να σπουδάζουν.

Τον 18ο αιώνα ιδρύθηκαν πολλά ελληνικά  σχολεία, τα οποία και συντήρησαν οικονομικά πλούσιοι έμποροι και εθνικοί ευεργέτες. Ορισμένα σχολεία λειτουργούσαν σε μοναστήρια. Σε πολλά σχολεία απαιτούνταν κάποια δίδακτρα. Στον τομέα της ίδρυσης σχολείων  ιδιαίτερα δραστήριος και παραγωγικός ήταν ο ιερομόναχος Κοσμάς ο Αιτωλός (1714-1779), ο οποίος ίδρυσε περισσότερα από 200 σχολεία. Πολλοί δάσκαλοι ήταν μοναχοί ή ιερείς. Οι μαθητές εκτός από όλα όσα μάθαιναν συνειδητοποιούσαν την καταγωγή τους, γίνονταν περήφανοι για αυτήν και οι ψυχές τους ήταν ένα γόνιμο έδαφος για βλάστηση της ελευθερίας, για την οποία σύντομα η Φιλική Εταιρεία θα τους καλούσε να αγωνιστούν. 


ΣΤ. Η Φιλική Εταιρεία 

Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε στην Οδησσό το 1814 από τρεις εμπόρους: 

Τον Νικ. Σκουφά 35 ετών, τον Αθ. Τσακάλωφ 26 ετών και τον Εμμ. Ξάνθο 42 ετών. Από αυτούς ο Ξάνθος είχε μπει για λίγο διάστημα στην τεκτονική Στοά της Λευκάδας και πρότεινε στους άλλους δυο πρωτεργάτες να οργανωθεί η Εταιρεία των Φιλικών σύμφωνα με τα μυστικά  τεκτονικά οργανωτικά πρότυπα. Η Φιλική Εταιρεία δεν ήταν εξάρτημα του τεκτονισμού, καθώς υπήρχαν σημαντικές διαφορές από το τεκτονικό σύστημα. Οι μυούμενοι έδιναν όρκο πίστης στο Ιερό Ευαγγέλιο, με την παρουσία ιερέως και δεν έπρεπε να ανήκουν σε καμιά μυστική οργάνωση (ούτε να είναι τέκτονες). Εξάλλου πάρα πολλοί ιερείς είχαν μυηθεί ως μέλη της Φιλικής Εταιρείας, πράγμα που δείχνει ότι η Φιλική Εταιρεία δεν είχε εξάρτηση από τον Τεκτονισμό.  Για την ασφάλειά τους χρησιμοποιούσαν ψευδώνυμα και επικοινωνούσαν όπως οι τέκτονες με κώδικες και συνθηματικές λέξεις. Τα πρώτα χρόνια, η μύηση νέων μελών προχωρούσε με βραδύ ρυθμό και ως τα μέσα του 1817 τα μέλη δεν ξεπερνούσαν τα 30, αλλά αργότερα το πνεύμα της κυοφορούμενης επανάστασης εναντίον της οθωμανικής αυτοκρατορίας μεταδόθηκε ταχύτατα σε σημαντικούς ανθρώπους σε όλα τα Βαλκάνια και όπου κατοικούσαν Έλληνες. Έτσι,  στις παραμονές της επανάστασης του 1821 τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας ήταν αρκετές  δεκάδες χιλιάδες.  Πληθωρική δράση στην αύξηση των μελών της εταιρείας είχε ο Νικόλαος Γαλάτης, αλλά θεωρείται ότι είχε και επιπολαιότητα. Το 1919 η Φιλική Εταιρεία αποφάσισε και τον φόνευσε ως επικίνδυνο για την ασφάλειά της, δεδομένου ότι υπήρχε σοβαρός εσωτερικός ανταγωνισμός και ο Γαλάτης που ήθελε να γίνει γενικός αρχηγός είχε εκφράσει απειλές. Ο Αθ. Τσακάλωφ που συνέργησε στη δολοφονία του Γαλάτη κατέληξε για ασφάλειά του στην Ιταλία, όπου και μύησε τον μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιο και τον Φαναριώτη Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο. Αργότερα λειτούργησε ως γραμματέας του Δ. Υψηλάντη. 

 Σημαντικό είναι ότι στη Φιλική Εταιρεία μυήθηκαν αρκετοί πρόκριτοι, αρματολοί και στρατιωτικοί. Οι Φιλικοί στους μυούμενους έλεγαν ότι υπήρχε μια «αόρατη υπέρτατη αρχή» χωρίς να αποκαλύπτουν ποια είναι (φυσικά μέχρι να αναλάβει ο Αλ. Υψηλάντης δεν υφίστατο γενικός αρχηγός), αλλά η διαδικασία των μυήσεων προχωρούσε κυρίως κάτω από την επίβλεψη  δώδεκα μελών που αποκαλούνταν  «απόστολοι»,  δηλαδή οι φιλικοί ακολούθησαν το Χριστιανικό σύστημα με τους αποστόλους και μάλιστα δώδεκα.

Μετά τον πρόωρο θάνατο του Σκουφά, την αρχική ομάδα συμπλήρωσε ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος.  Η Εταιρεία όταν η έδρα της μετακινήθηκε στην Κωνσταντινούπολη ενισχύθηκε οικονομικά γενναία από τον  Παναγιώτη Σέκερη, πλούσιο έμπορο της Πόλης. 

Οι Φιλικοί ως προς το επάγγελμα που ασκούσαν κατανέμονται ως εξής: 54% έμποροι, 13% ελεύθεροι επαγγελματίες, 12% πρόκριτοι, 9% κληρικοί, 9% στρατιωτικοί, 3% διάφοροι.


 

Εικόνα 2. Οι τρεις ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας από απεικόνιση στο μουσείο κέρινων ομοιωμάτων της Οδησσού.

Το πρόβλημα με τη Φιλική Εταιρεία είναι ότι δεν είχε αρχηγό, γιατί οι Φιλικοί διέτρεφαν ελπίδες ότι θα τους υποστηρίξει ο Τσάρος της Ρωσσίας Αλέξανδρος ο Α΄. Στις μυήσεις άφηναν εντέχνως να εννοηθεί ότι ο αρχηγός είναι ο Τσάρος. Όμως ο Τσάρος είχε ενστερνιστεί τις απόψεις του Αυστριακού υπουργού εξωτερικών Μέτερνιχ και δεν ήθελε επαναστάσεις που θα διατάραζαν το status quo των κρατών της Ευρώπης και γι’ αυτό στην κρίσιμη ώρα αποκήρυξε τον Αλ. Υψηλάντη. 

Ο Νικ. Γαλάτης και ο Εμμ. Ξάνθος επιχείρησαν να δώσουν τη γενική αρχηγία στον Κόμη Ιωάννη Καποδίστρια, τότε υπουργό Εξωτερικών του Τσάρου. Ο Καποδίστριας αρνήθηκε, αλλά αναγκάστηκε να ενημερώσει εν μέρει τον Τσάρο, ο οποίος τότε δεν ήθελε να διαταράξει τις σχέσεις του μέσα στην Ιερά Συμμαχία. Ωστόσο, ο Καπποδίστριας είχε στο μυαλό του την εξέγερση των Ελλήνων και την ήθελε σαν τον Ρήγα να βασίζεται μόνο στις δικές τους δυνάμεις και όχι σε βοήθεια ξένων.

Η χρονική φάση της έκρηξης της επανάστασης  ερμηνεύεται από την οικονομική άνοδο των Ελλήνων εμπόρων και ναυτικών και από τη διάδοση του ευρωπαϊκού διαφωτισμού  με παράλληλη στασιμότητα των Οθωμανών. Ο Σπ. Τρικούπης συγγραφέας της ιστορίας της επανάστασης του 1821 έγραψε: «Αδύνατον να διατηρηθεί αμετάβλητος η πολιτική θέσις δύο εθνών κατοικούντων έναν και τον αυτόν τόπον, όταν το μεν δεσπόζον έθνος (δηλαδή το Οθωμανικό) παραμένει στάσιμον, το δε δεσποζόμενον (δηλαδή το Ελληνικό) προοδεύει». 

Στην επανάσταση του 1821 ήταν απολύτως αντίθετα τα μεγάλα κράτη της Ευρώπης. Πρωτοστατούσε σε αυτή την πολιτική η  Ιερά Συμμαχία Αυστρίας, Πρωσίας, Ρωσίας που ήταν αντίθετη σε κάθε αλλαγή του status quo στην Ευρώπη. 


Η φύση της Ελληνικής Επανάστασης του 1821

Αναθεωρητές της ιστορίας συγγραφείς, ιστορικοί και μη, με δημοσιεύματά τους θεωρούν ότι το 1821 δεν προϋπήρχε ελληνικό έθνος και ότι πραγματοποιήθηκε μια κοινωνική επανάσταση κατά το πρότυπο της γαλλικής επανάστασης του 1897.  Αυτό είναι εσκεμμένο προπαγανδιστικό λάθος των μαρξιστών. Ο αντίλογος είναι ο εξής. Με την επικράτηση του Χριστιανισμού στο Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος η λέξη «Έλληνας» είχε αποκτήσει την έννοια του «Εθνικού» δηλαδή αυτού που είναι οπαδός της αρχαίας ελληνικής θρησκείας των δώδεκα Θεών. Από τη στιγμή που στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία όλοι οι υπήκοοί της απέκτησαν ίσα δικαιώματα η λέξη «Έλληνας» αντικαταστάθηκε από το «Ρωμιός» που σήμαινε Ρωμαίος πολίτης. Μετά το 1100 μΧ άρχισε βαθμιαία να χρησιμοποιείται η λέξη Έλληνας για να ορίσει τον εθνικό χαρακτήρα των κατοίκων που μιλούσαν ελληνικά, ήταν Χριστιανοί και είχαν συνείδηση της καταγωγής τους. Αυτά τα άτομα συνδύαζαν μέσα τους τη Χριστιανική πίστη με το αίσθημα της καταγωγής από προγόνους θαυμαστούς, των οποίων τα καλλιτεχνήματα ήταν διάσπαρτα στην Ελλαδική χερσόνησο και όχι μόνο σ’ αυτήν και διακρίθηκαν για τους αγώνες τους για την ελευθερία εναντίον των Περσών. Χαρακτηριστικά είναι εν προκειμένω τα κείμενα του Πλήθωνος Γεμιστού, αλλά και τα λόγια του Ι. Μακρυγιάννη για τις αρχαιότητες. Το αίσθημα ότι ανήκουν στο έθνος των Ελλήνων αυξήθηκε με τη δημιουργία των ελληνικών κρατών επί της Φραγκοκρατίας.  

Τα τελευταία χρόνια διαδίδονται οι απόψεις αναθεωρητών της ιστορίας (εθνομηδενιστές;) σύμφωνα με τους οποίους  η επανάσταση δημιούργησε το έθνος. Αλλά οι αναθεωρητές λησμονούν ότι για το έθνος των Ελλήνων μιλούσαν ακόμη και ξένοι συγγραφείς 200 χρόνια πριν από την επανάσταση του 1821. Λησμονούν και το «ίτε παίδες Ελλήνων» των Περσικών πολέμων. Ακόμη ξεχνούν ότι και οι επαναστάτες Έλληνες συχνά αποκαλούσαν του Τούρκους «Πέρσες», δείγμα ότι ήταν ενήμεροι για την επιφανή καταγωγή τους!

Στην εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου τον Ιανουάριο του 1822 η ελληνική επανάσταση χαρακτηρίστηκε ως  «Εθνική επανάσταση που δεν είχε σχέση με δημαγωγικά και στασιαστικά κινήματα της εποχής εκείνης». 

  Το 1821 η επανάσταση ήταν εθνικο-θρησκευτική. Το σύνθημα που κυριαρχούσε ήταν : «Για του Χριστού την πίστη την Αγία και της πατρίδος την Ελευθερία». Κάτω από αυτό το σύνθημα στρατεύτηκαν όλες οι κοινωνικές τάξεις. Στο προσωρινό Σύνταγμα της Ελλάδας τον Ιανουάριο του 1822 γράφτηκε ότι «Όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικράτειας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν είναι Έλληνες». Πολλοί από τους ηγέτες της επαναστάσεως του 1821 ομιλούσαν για την επανάσταση σε σύζευξη με τη θρησκευτική πίστη στον Χριστιανισμό. Μερικά παραδείγματα: 

Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης τραγικός ήρωας της επανάστασης έλεγε: 

«Μάχου υπέρ πίστεως και Πατρίδος δια να υψώσωμεν το σημείον, δι’ ου πάντοτε νικώμεν, λέγω τον Σταυρόν…». 

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ο αμόρφωτος ήρωας με τις ικανότητες στρατιωτικού ηγέτη είπε: «Είναι θέλημα Θεού. Είναι κοντά μας και βοηθάει, γιατί πολεμάμε για την πίστιν μας, για την πατρίδα μας, για τους γέρους γονιούς, για τα αδύνατα παιδιά μας, για την ζωή μας, για την λευτεριά μας…» . 

Ο Γρηγόριος – Δικαίος Παπαφλέσσας έλεγε: «…Έλληνες ποτέ μην ξεχνάτε το χρέος σε Θεό και σε Πατρίδα! Σ’ αυτά τα δύο σας εξορκίζω ή να νικήσουμε ή να πεθάνουμε κάτω από την Σημαία του Χριστού». 

Ο Γιάννης Μακρυγιάννης έλεγε «…ο Θεός φυλάγει και τους αδύνατους, κι’ αν πεθάνωμεν πεθαίνομεν δια την Πατρίδα μας, δια την Θρησκείαν μας και πολεμούμεν όσο μπορούμε εναντίον της τυραγνίας κι’ ο Θεός βοηθός…». 

Σε όλες τις σημαίες που χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες επαναστάτες υπήρχε ή και εδέσποζε ο Σταυρός (Εικόνα 2). Στην επανάσταση πήραν μέρος: Φιλικοί, Αρματολοί και  Κλέφτες, Πλοιοκτήτες – Νησιώτες, Τοπάρχες – Κοτζαμπάσηδες, Κλήρος (επίσκοποι, ιερείς, καλόγηροι), Φαναριώτες, Έμποροι, Αστοί –Επαγγελματίες, Αγρότες, ξένοι Φιλέλληνες. Το 1821 είχαν καλή οικονομική κατάσταση οι Κοτζαμπάσηδες Πελοποννήσου, οι Προύχοντες τοπάρχες, οι Αρματολοί περιφερειών, οι Επίσκοποι, οι Πλοιοκτήτες, οι Έμποροι και κάποιοι Φαναριώτες. Ωστόσο, επαναστάτησαν ενάντια στην προσωπική τους ευημερία και  ενάντια στη λογική. Ήταν μια Επανάσταση εθνικοθρησκευτική (του γένους) για την ελευθερία. Κατά τον Κολοκοτρώνη «οι επαναστάτες ήμασταν τρελοί που κάναμε επανάσταση ενάντια σε μια αυτοκρατορία».

Συμπληρώνω εγώ ότι αυτή η τρέλα τους ήταν αρκετή για να αρχίσει η απελευθέρωση της Ελλάδας και να δημιουργηθεί το πρώτο μικρό ελληνικό κράτος. 

Χρηματοδότες του αγώνα υπήρξαν αρκετοί πλούσιοι Έλληνες, οι οποίοι συνέβαλαν οικονομικά στην υλοποίηση της επανάσταση με δικούς τους πόρους. Μπόρεσα να εντοπίσω τους  παρακάτω αλλά ασφαλώς θα υπάρχουν κι άλλοι: Παν. Σέκερης, Λάζ. Κουντουριώτης, Παν. Αναγνωστόπουλος, Γ. Σταύρου, Αδελφοί Ριζάρη,  Αλ. Υψηλάντης, Ιωάν. Βαρβάκης, Διον. Ρώμας, Κων. Βέλλιος, Μιχ. Τοσίτσας, Αδελφοί Ζωσιμάδες,  Λασκ. Μπουμπουλίνα, Μαντώ Μαυρογένους, Δούκισσα Πλακεντίας, Λόρδος Βύρων, Πλοίαρχος Άστιγκς, Συνταγματάρχης Γκόρντον, αλλά και οι Επιτροπές Λονδίνου, Παρισίων, και ΗΠΑ. Στην επανάσταση της Μακεδονίας ξοδεύτηκαν τελείως δυο ατομικές περιουσίες Μακεδόνων, αυτές του Εμμ. Παπά και του Ζαφειράκη Θεοδοσίου.

Η επαναστατική κυβέρνηση των Ελλήνων πήρε και δυο δάνεια το 1824 και 1925 (2,8 εκατομμύρια λίρες στερλίνες), τα οποία κακοέπαθαν από τους μεσάζοντες

Εικόνα  3. Σε όλες τις τοπικές επαναστατικές σημαίες υπήρχε ο Σταυρός. Η απάνω αριστερά σημαία (του Αλ. Υψηλάντη) είχε δυο διαφορετικές όψεις. Η κεντρική σημαία είναι αυτή που χρησιμοποιούσε ο πειρατής Γιάννης Σταθάς.


και προκάλεσαν αντιθέσεις μεταξύ των Ελλήνων και εμφύλιο πόλεμο ενώ η επανάσταση συνεχιζόταν. 

Το ότι το εθνικό αίσθημα είχε φουντώσει και διαχυθεί σε όλα τα κοινωνικά στρώματα φαίνεται κι από το ότι συμμετείχαν στην επανάσταση του 1821 πολλοί πλούσιοι Έλληνες (Τραπεζίτες, έμποροι, τοπάρχες, Κοτζαμπάσηδες, Φαναριώτες)  που από την επανάσταση μόνο θα έχαναν και δεν θα κέρδιζαν υλικά αγαθά.  Αγωνίστηκαν και αυτοί, όπως όλοι οι άλλοι για την εθνική ελευθερία και την ορθόδοξη χριστιανική πίστη. Είχε έρθει η ώρα για τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους. 

Η συμβολή της ελληνικής επανάστασης του 1821 δεν είχε ως μοναδικό αποτέλεσμα να δημιουργηθεί το νέο ελληνικό κράτος, αλλά υπήρξε και το υπόδειγμα για να αντιδράσουν και άλλοι υπόδουλοι λαοί και να αλλάξει η πολιτική γεωγραφία της Ευρώπης πράγμα που έγινε.


Βιβλιογραφία

1. Γούδης ΧΔ. Ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Εκδ. Κάκτος, Αθήνα 2007.

2. Δημαράς Θ. Κωνσταντίνος. Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Αθήνα, Ερμής 2009.

 3.Ενεπεκίδης Π Κ. Ρήγας- Υψηλάντης- Καποδίστριας. Εκδ. ΕΣΤΙΑ, Αθήνα 1965.

4. Ιστορία του Ελληνικού έθνους. Ελληνική επανάσταση 1821-1828. Τόμος ΙΒ, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1975.

5. Κανελλόπουλος Π. Τα Δοκίμια, τ. Β', Ιστορικά Δοκίμια, Εκδ. Εταιρείας Φίλων Παν. Κανελλόπουλου, Αθήνα 1975.

6. Κολοκοτρώνης Θ. Διήγησις συμβάντων της ελληνικής φυλής 1770 έως 1836. Άθήνα 1846.

7.  Σάθας ΚΝ.   Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα: Ιστορία των Ελλήνων από την Άλωση ως το 21. Εκδ. Λιβάνη, Αθήνα 2010. 

8. Σταματόπουλος Δημήτρης Α. «Νεοελληνικός Διαφωτισμός και Ηγεμονία στο Ορθόδοξο Μιλλέτ: κριτικές παρατηρήσεις στην παράφραση του Εγκωμίου Φιλοσόφου του Δημητράκη Καταρτζή από τον Νικόλαο Λογάδη» στο Π. Πιζάνιας (επιμ.), Η Ελληνική Επανάσταση του 1821: ένα ευρωπαϊκό γεγονός, Αθήνα: Κέδρος, 2009.

9. Τρικούπης Σ.  Ιστορία της ελληνικής επανάστασης: Από την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας ως την άφιξη του Δημητρίου Υψηλάντη στην Ελλάδα. Εκδ. Λιβάνη, Αθήνα 2010

10. Φωτιάδης Δ. Η επανάσταση του εικοσιένα. Εκδ. Ν. Βότσης, Αθήνα 1971.

11. Brewer D. Ελλάδα 1453-1821, οι άγνωστοι αιώνες. Εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2018.   

11. Dakin D. Ο αγώνας των Ελλήνων για την ανεξαρτησία 1821-1833. Εκδ. Μορφωτικό ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. Αθήνα 1983.

12. Finlay G. Η ιστορία της ενετοκρατίας και τουρκοκρατίας στην Ελλάδα. Συλλογή-Αφοι Τολίδη. Αθήνα 1972. 

13. Finlay G. Ιστορία της ελληνικής επαναστάσεως. Εκδ. Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων. Αθήνα 2008.

14. Μendelson-Bartoldy Κ. Ιστορία της ελληνικής επαναστάσεως. Εκδ. Μορφωτική Εταιρεία. Αθήνα 1980. 

15. Woodhouse CM. O πόλεμος της ελληνικής ανεξαρτησίας 1821. Εκδ. ΕΣΤΙΑ, Αθήνα 1978.