Τετάρτη, 2 Ιουνίου 2021

Καππαδοκία!



Χώρα ενός μυθικού τοπίου λαξευτών μέσα στους βράχους κατοικιών, εκκλησιών και μοναστικών χριστιανικών κοινοτήτων. Χώρα των υπόγειων πολιτειών, σκαμμένων και οργανωμένων σε επτά και περισσότερα ακόμη επίπεδα βάθους κάτω από την επιφάνεια του εδάφους∙ μέσα στη στερεοποιημένη, εδώ και χιλιάδες χρόνια, λάβα που ξέρασε πάνω στο υψίπεδο της Καππαδοκίας, ο εκρηκτικός γίγαντας Αργαίος, από το ύψος των 3.916 μέτρων της άλλοτε ηφαιστειώδους και σήμερα «αιώνια», με τα ανθρώπινα μέτρα, χιονοσκεπούς βουνοκορυφής του. Χώρα των απλών ανθρώπων του μόχθου, της υπομονής και της επιμονής, της λιτής ζωής, της αυτοθυσίας για την οικογένεια, της χριστιανικής πίστης, της ξενιτιάς και του εμπορίου. Χώρα των μεγάλων προσωπικοτήτων που σημάδεψαν τον χριστιανικό, τον ελληνικό και τον οικουμενικό πολιτισμό.

Καππαδοκία!
 
Μια περιοχή, που εξ αιτίας της κεντρικής γεωγραφικής της θέσης στη Μικρά Ασία, και με γνωστή ιστορία πολλών χιλιάδων ετών και προ-ιστορικά αρχαιολογικά ευρήματα που χρονολογούνται τουλάχιστον από το 6.700 π.X., εκεί όπου γράφτηκαν τα πρώτα κείμενα σε σφηνοειδή γραφή και σε γλώσσα που ανήκει στην οικογένεια των λεγόμενων ινδοευρωπαϊκών ή πρωτοελληνικών γλωσσών, η περιοχή της Kαππαδοκίας διατήρησε, ανά τις χιλιετίες, μια εξέχουσα σημασία από στρατιωτική και εμπορική κυρίως απόψεις, και γνώρισε ποικίλα πολιτισμικά ρεύματα.

Πράγματι, η ως το 1924 μ.X. μακριά και πολυκύμαντη ιστορία της περιοχής της Kαππαδοκίας και των κατοίκων της, γνωρίζει διάφορες περιόδους, τις οποίες εντελώς συμβατικά μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ως προϊστορική, χαττική-χετταιική-χιττιτική, ασσυριακή, φρυγική, ιρανική, ελληνιστική, ρωμαϊκή, βυζαντινή, σελτζουκική και οθωμανική. Από τις ποικίλες ιστορικές της περιόδους η ελληνιστική, η ρωμαϊκή και η βυζαντινή (ως ελληνική και χριστιανική συνέχεια της ρωμαϊκής) περίοδοι άσκησαν μια βαθιά και μακράς διάρκειας επιρροή στην ιστορία της Καππαδοκίας.

Έτσι, π.χ., η εδραίωση του ελληνισμού στην Kαππαδοκία συντελέσθηκε κυρίως κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περιόδους, οπότε η Kαππαδοκία, μετά την κατάλυση της Περσικής Αυτοκρατορίας από τον βασιλιά όλων των Ελλήνων Αλέξανδρο τον Μέγα, και μετά μια μικρή περίοδο διεκδικητικών πολέμων, συγκροτήθηκε σε ανεξάρτητο βασίλειο, που είχε ζωή περίπου τριών αιώνων, και του οποίου οι βασιλείς (είκοσι στον αριθμό, προερχόμενοι από δύο δυναστείες) ήδη από τη δεκαετία του 220 π.Χ. ακολούθησαν μια συστηματική πολιτική συμμαχιών και επιγαμιών με τον ελληνικό μακεδονικό βασιλικό οίκο των Σελευκιδών της Συρίας.

Όπως γράφει κι ο Καππαδόκης, από τη μεριά του πατέρα του, μεγάλος μας ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης στο ομότιτλο ποίημά του για τον «Οροφέρνη», γιο του βασιλιά της Καππαδοκίας Αριαράθη Δ΄ του Ευσεβή και της Αντιοχίδας, κόρης του βασιλιά της Συρίας Αντιόχου Γ΄ του Μεγάλου:

«Μες στην καρδιά του, πάντοτε Ασιανός∙
αλλά στους τρόπους του και στην λαλιά του Έλλην».

Η διείσδυση και επιρροή του ελληνισμού στην Καππαδοκία υπήρξε μάλιστα τόσο μεγάλη, ώστε ως ο τελευταίος μέγιστος εκπρόσωπος των εθνικών-Ελλήνων να θεωρείται ο Καππαδόκης Απολλώνιος ο Τυανεύς, ο οποίος έζησε τον πρώτο αιώνα μ.Χ., και του οποίου τη μνήμη, μετά μια περίοδο ανταγωνισμού προς το πρότυπο του Ιησού του Ναζωραίου, διατήρησαν και τίμησαν οι Έλληνες επί πολλούς αιώνες, απεικονίζοντάς τον, και σήμερα ακόμη, σε νάρθηκες κάποιων ναών, ως έναν από τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας.

Παράλληλα, η Kαππαδοκία υπήρξε από τις πρώτες περιοχές, στις οποίες ο χριστιανισμός διαδόθηκε και ρίζωσε ως το μεδούλι των οστών των κατοίκων της, από τους οποίους αναδύθηκε μια μεγάλη στρατιά σπουδαίων με οικουμενική πνευματική επιρροή Αγίων, που δικαιώνουν, από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες μέχρι σήμερα την ονομασία Αγιοτόκος Καππαδοκία. Επίσης, ο εκχριστιανιστής, κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ. (που είναι ο "χρυσούς αιών" της Καππαδοκίας) των Οστρογότθων, των Βησιγότθων, των Βουργουνδών και των Βανδάλων υπήρξε ο Καππαδόκης Θεόφιλος Ουλφίλας, ο οποίος είναι ο δημιουργός του γερμανικού αλφαβήτου και ο πρώτος που έγραψε κείμενα σε γερμανική γλώσσα, μεταφράζοντας ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη (πλην του βιβλίου των "Βασιλέων"), καθώς και λειτουργικά κείμενα της Εκκλησίας. 

Καππαδοκία!

Χώρα των τελευταίων μεγάλων εκπροσώπων του ύστερου αρχαιοελληνικού πνεύματος (βλέπε εντελώς ενδεικτικά, π.χ., τον Νεοπυθαγόριο φιλόσοφο και μύστη Απολλώνιο τον Τυανέα και τον σπουδαίο ιατρό Αρεταίο τον Καππαδόκη). Χώρα μερικών από τις αρχαιότερες χριστιανικές και μοναστικές κοινότητες. Χώρα των μέγιστων σε πνευματικότητα και παραδειγματικό βίο Πατέρων της Εκκλησίας (βλέπε εντελώς ενδεικτικά, π.χ., τον Βασίλειο τον Μέγα, τον Γρηγόριο τον Θεολόγο ή Ναζιανζηνό, τον Γρηγόριο Νύσσης, τον Ικονίου Αμφιλόχιο κ.α.) και μιας χωρίς τελειωμό και διαρκώς ανανεωνόμενης μέχρι τις μέρες μας στρατιάς αγίων και οσίων της χριστιανικής πίστης (βλέπε εντελώς ενδεικτικά, π.χ., τον Μεγαλομάρτυρα Άγιο Γεώργιο, την Ισαπόστολο Αγία Νίνα, την Αγία Μακρίνα, τον Άγιο Σάββα τον Ηγιασμένο, τον Άγιο Αχίλειο, τον Άγιο Αρσένιο, τον Άγιο Παΐσιο κ.α.). Χώρα της σύνθεσης του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού. Χώρα των μεγάλων στρατηγών-αυτοκρατόρων της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (βλέπε ενδεικτικά, π.χ., τους στρατηγούς και Αυτοκράτορες Μαυρίκιο, Ηράκλειο Α΄, Νικηφόρο Β΄ Φωκά, Ιωάννη Τσιμισκή, Ρωμανό Δ΄ Διογένη) . Χώρα που γέννησε έναν από τους πιο σημαντικούς και δημιουργικούς αρχιτέκτονες της ανθρωπότητας (τον Μιμάρ Σινάν (Ιωσήφ Δογάνογλου)). Χώρα, τα εκλεκτά τέκνα της οποίας, μακριά από την προγονική γη, μεγαλούργησαν και διακρίθηκαν παγκοσμίως στους τομείς της οικονομίας   (βλέπε ενδεικτικά, π.χ., 
τον Αριστοτέλη Ωνάση και τον Πρόδρομο Αθανασιάδη ή Μποδοσάκη, που είναι οι δύο παγκοσμίως πιο γνωστοί επιχειρηματίες του νέου ελληνισμού),  της εκπαίδευσης (βλέπε ενδεικτικά, π.χ., τον μεγάλο καθηγητή της έδρας της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους Παύλο Καρολίδη, στον οποίο οφείλουμε, μεταξύ άλλων, και τους περίφημους ιστορικούς χάρτες που χρησιμοποιούνται στα σχολεία μας, τον πρώτο καθηγητή Κοινωνιολογίας στην Ελλάδα Αβροτέλη Ελευθερόπουλο (στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ), τον πρώτο καθηγητή  Ιστορίας της Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ Χαράλαμπο Θεοδωρίδη, τον καθηγητή Οικονομικών και Πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών Γιάγκο Πεσματζόγλου κ.α.) της διανόησης (βλέπε μεταξύ πολλών άλλων τον Δημοσθένη Δανιηλίδη) και της τέχνης (βλέπε μεταξύ άλλων τον βραβευμένο με τρία Όσκαρ μεγάλο σκηνοθέτη του θεάτρου και του κινηματογράφου Ηλία Καζάν, καθώς και τον βραβευμένο με το βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας μεγάλο μας ποιητή Γιώργο Σεφέρη) .
 
Κι όπως πολύ σωστά γράφει, μεταξύ άλλων, με αυθεντική κατάθεση ψυχής, γνήσια συγκίνηση και κατανυκτική γονυκλισία ο Καππαδόκης στην καταγωγή (από τη μεριά του πατέρα του Στυλιανού Σεφεριάδη και της εκ μητρός γιαγιάς του, το γένος Πεσματζόγλου) μεγάλος μας ποιητής Γιώργος Σεφέρης, όταν τον Ιούλιο του 1950 επισκέφτηκε για πρώτη φορά την πατρογονική ιερή γη της Καππαδοκίας, στο ταξιδιωτικό κείμενό του: «Τρεις μέρες στα πετροκομμένα μοναστήρια της Καππαδοκίας». (Γιώργος Σεφέρης: "Δοκιμές", δεύτερος τόμος (1948-1971), εκδόσεις Ίκαρος, 2003, σελίδες 57-93):

"…Πρέπει να μπορεί κανείς να ζήσει με άνεση ένα διάστημα σ' αυτά τα μέρη. Να ιδεί και να ξαναϊδεί` ν' αργοπορήσει, να στοχαστεί και ν' αναμετρήσει` πρέπει να έχει κανείς τον τρόπο να παραβάλει και να κοιτάξει τι χάθηκε ανεπανόρθωτα και ό,τι μένει από τα καταπληκτικά τούτα αφιερώματα στο θεό ενός σβησμένου κόσμου. Κι αν τύχει και είναι Έλληνας, πρέπει να έχει τον πόθο να κοιτάξει από πιο κοντά τι χρωστάμε και τι δε χρωστάμε _ αλλά νομίζω ότι χρωστάμε πολλά_ στο σταυροδρόμι αυτής της Άκρης, που είναι συνάμα ένα ανυποψίαστο, για τους περισσότερους, χωνευτήρι ρευμάτων Ανατολής, Βοριά, Νοτιά και Δύσης. Πρέπει να ιδεί αυτό που λέμε ελληνική παράδοση, εν κινήσει, όπου το μικρό και το λησμονημένο μπορεί να έχει την ίδια σημασία με τα απαρασάλευτα μνημεία τέχνης...
…Στο Βυζάντιο, όπως και στην αρχαία Ελλάδα, υπάρχουν τόσα πράγματα που δεν τα υποψιαζόμαστε, που τα νομίζουμε αλλόψυχα, γιατί πιστεύουμε ελληνικό οι περισσότεροι _αλίμονο, ακόμη_ ό,τι φαίνεται από την Ακαδημία ή την πλατεία του Συντάγματος. Το συλλογίζεται κανείς αυτό, επίπονα, σε τούτες τις παρυφές.".

Νικόλαος Γ. Ιντζεσίλογλου
Ομότιμος Καθηγητή του ΑΠΘ