Τετάρτη 4 Ιανουαρίου 2023

Ο Λευκός Οίκος δεν είναι πια ένας έντιμος μεσίτης μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας: Οι συνέπειες μιας ελληνοτουρκικής κρίσης…


 Η γνωστή ιστοσελίδα War on the Rocks σε σχόλιο του Ryan Gingeras, σημειώνει ότι κατά τη διάρκεια του 2022, ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν διατήρησε μια σταθερή τυμπανοκρουσία προκλήσεων με στόχο την Ελλάδα.

Τίτλος της ανταπόκρισης: An Honest Broker No Longer: The United States Between Turkey and Greece Δεν είναι πια ένας έντιμος μεσίτης: Οι Ηνωμένες Πολιτείες μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας. Ο συγγραφέας αναφέρει τα εξής:

Η χρονιά ξεκίνησε με το υπουργείο Εξωτερικών του να εκδίδει μια δήλωση που απειλούσε να κηρύξει την κυριαρχία της Ελλάδας ως «συζητήσιμη», εάν συνεχίσει να «στρατιωτικοποιεί» τα νησιά της στο Αιγαίο.

Από τότε που απείλησε να κινηθεί εναντίον της ελληνικής επικράτειας στο Αιγαίο τον Σεπτέμβριο, ο πρόεδρος της Τουρκίας εκμεταλλεύτηκε την αποκάλυψη μιας νέας σειράς βαλλιστικών πυραύλων ως ευκαιρία για να αυξήσει τις απαιτήσεις του.

Καυχήθηκε ότι οι νέοι πύραυλοι Tayfun της χώρας είχαν «τρελάνει τους Έλληνες» και σημείωσε ότι η Αθήνα θα μπορούσε πλέον άνετα να στοχοποιηθεί (να είναι στο στόχαστρο).

Στις αρχές Δεκεμβρίου, επανέλαβε αυτές τις απόψεις και πρόσθεσε ότι η Ελλάδα «δεν πρέπει να μείνει άνετη». Εάν η Αθήνα επιχειρούσε να στείλει αμερικανικά όπλα στα νησιά της στο Αιγαίο, «μια χώρα όπως η Τουρκία», προειδοποίησε αινιγματικά, «μάλλον δεν θα μείνει με σταυρωμένα χέρια».

Οι Αμερικανοί εκπρόσωποι απάντησαν σε αυτές τις απειλές με δημόσιες παραινέσεις. Ο εκπρόσωπος του State Department, Ned Price, επανέλαβε πρόσφατα τη «λύπη» της Ουάσιγκτον για τις προκλήσεις του Ερντογάν.

«Το μόνο που θα κάνει μια κλιμάκωση της ρητορικής – τόνισε – είναι να αυξήσει τις εντάσεις και να μας αποσπάσει από την ενότητα του σκοπού… ενώ χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε οποιεσδήποτε προκλήσεις», δηλαδή τους κινδύνους μιας πιο επιθετικής Ρωσίας.

Αυτό που θα έκαναν οι Ηνωμένες Πολιτείες ως απάντηση σε μια τουρκική επίθεση κατά της Ελλάδας είναι ακόμη πιο αδιαφανές. Ξανά και ξανά, οι αξιωματούχοι των ΗΠΑ είναι σταθεροί στο να τονίζουν την ανάγκη για αλληλεγγύη και συντονισμό μεταξύ των συμμάχων του ΝΑΤΟ ενόψει του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία. Η δημόσια περιγραφή των συνεπειών μιας τουρκικής επίθεσης στην Ελλάδα αναμφίβολα θα ερμηνευόταν ως παραδοχή ότι η συμμαχία είναι πιο αδύναμη και πιο διχασμένη από όσο φαίνεται.

Υπάρχει επίσης η πιθανότητα πολλοί ειδικοί να πιστεύουν ότι έχουν δει αυτή την ταινία στο παρελθόν. Η εχθρότητα που προέρχεται από μια μακρά σειρά πολέμων και φρικαλεοτήτων βρίσκεται στο επίκεντρο των τουρκοελληνικών σχέσεων. Από την πρώτη δεκαετία του Ψυχρού Πολέμου, η Τουρκία και η Ελλάδα έχουν διαφωνήσει για ζητήματα κυριαρχίας και ασφάλειας.

Σε πολλές συγκυρίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στον κατευνασμό των εντάσεων. Δεδομένης αυτής της ιστορίας, μπορεί κανείς να πιστέψει ότι και αυτός ο σημερινός πυρετός θα ανακοπεί. Εάν συμβεί μια κρίση, η ιστορία φαίνεται να δίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες την αξιοπιστία να λειτουργήσουν ως δυνητικός μεσάζων. Ίσως, λοιπόν, δεν χρειάζεται η κυβέρνηση Biden να είναι πιο μπροστά.

Μια πιο προσεκτική ματιά στην ιστορική καταγραφή και στις σημερινές τάσεις υποδηλώνει ότι τα πράγματα μπορεί να αλλάζουν. Αν συγκρίνει κάποιος το παρελθόν με το παρόν, οι τριμερείς σχέσεις της Ουάσιγκτον με την Αθήνα και την Άγκυρα έχουν εξελιχθεί σημαντικά. Αυτή η διακοπή της συνέχειας έχει αυξηθεί σημαντικά την τελευταία δεκαετία. Ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι οι σύγχρονες τουρκικές απόψεις τόσο του παρελθόντος όσο και του παρόντος τείνουν να εκφράζουν τη συμμαχία με τις Ηνωμένες Πολιτείες με εντελώς αρνητικούς όρους.

Η επιθυμία να αναιρεθεί η αντιληπτή ζημιά της εμπλοκής των ΗΠΑ στην περιοχή είναι μεταξύ των παραγόντων που εμπνέουν τις πρόσφατες απειλές του Ερντογάν. ο να πιστεύουμε, επομένως, ότι το προηγούμενο του παρελθόντος θα βοηθούσε τις Ηνωμένες Πολιτείες να μεσολαβήσουν με επιτυχία σε μια σημερινή ελληνοτουρκική κρίση μπορεί να είναι αβάσιμο.

Πιο συγκεκριμένα, εάν τα γεγονότα έρθουν σε έξαρση μεταξύ Άγκυρας και Αθήνας, η Ουάσιγκτον μπορεί να κάνει μια σειρά από ανεπιθύμητες επιλογές.

  • Σύντομη αναδρομή της αμερικανικής διαμεσολάβησης στις ελληνοτουρκικές υποθέσεις

Η πρώτη άμεση εισβολή της Ουάσιγκτον στις ελληνοτουρκικές σχέσεις ήρθε στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Πριν από το τέλος της σύγκρουσης, οι εκπρόσωποι των Συμμάχων κατάλαβαν ότι κάτι έπρεπε να γίνει για τις ιταλικές αποικιακές κτήσεις στη Μεσόγειο.

Μεταξύ των εδαφών που διοικούσε η Ρώμη ήταν τα Δωδεκάνησα στο Αιγαίο Πέλαγος. Εν μέσω του πολέμου, οι στρατιωτικές βάσεις στα νησιά είχαν χρησιμοποιηθεί για την απαγόρευση της κυκλοφορίας στη Μεσόγειο. Συμφωνώντας να αποσυρθεί η Ιταλία από τα Δωδεκάνησα, οι Αμερικανοί διαπραγματευτές πίστευαν ότι τα νησιά θα εξυπηρετούνταν καλύτερα υπό την κυριαρχία της Ελλάδας (οι ελληνορθόδοξοι χριστιανικοί κυριαρχούσαν σε καθένα από τα 11 νησιά).

Η Σοβιετική Ένωση, ωστόσο, αρχικά αρνήθηκε να παραχωρήσει τα νησιά στην Ελλάδα, αφήνοντας τους Αμερικανούς και Βρετανούς αξιωματούχους να υποψιάζονται ότι η Μόσχα ήταν επιφυλακτική για το στρατηγικό δυναμικό των νησιών – παρόλο που μια προηγούμενη εκτίμηση των ΗΠΑ πίστευε ότι τα Δωδεκάνησα δεν είχαν καμία σημαντική αξία ούτε για τα πολεμικά πλοία επιφανείας ούτε για αεροπορικές βάσεις».

Παρά την ουδετερότητα της Τουρκίας κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (που την απέκλεισε από τη λήψη αποφάσεων από τους Συμμάχους), οι Αμερικανοί διαπραγματευτές ήταν ευαίσθητοι στην ιστορία των εντάσεων μεταξύ Άγκυρας και Αθήνας. Αυτοί οι παράγοντες οδήγησαν την Ουάσιγκτον να εγκρίνει ένα σχέδιο για την «αποστρατιωτικοποίηση» των νησιών.

Οι Σύμμαχοι συμφώνησαν ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να διατηρήσει τις τοπικές δυνάμεις ασφαλείας με τίμημα την απαγόρευση μόνιμων ναυτικών βάσεων και οχυρώσεων (είτε ελληνικές είτε ξένες). Μια τέτοια ρύθμιση, υποστήριξαν Αμερικανοί αξιωματούχοι, θα βοηθούσε στη διατήρηση της περιφερειακής σταθερότητας.

Αυτή η στρατηγική σκέψη συνέχισε να επικρατεί στην Ουάσιγκτον, καθώς ξεκίνησε ο Ψυχρός Πόλεμος. Μεταξύ 1950-1974, οι αμερικανικές σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας παρέμειναν ενταγμένες σε μια πολιτική οικοδόμησης ικανοτήτων και φιλικότητας βασισμένη σε κοινά συμφέροντα ασφαλείας.

Μέχρι τη δεκαετία του 1970, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής των ΗΠΑ αποδείχθηκαν επιτυχημένοι στη διατήρηση της ειρήνης μεταξύ Άγκυρας και Αθήνας, παρότι υπήρξε μια σειρά κρίσεων. Το επίκεντρο αυτών των εντάσεων, το ζήτημα της κυπριακής κυριαρχίας, οδήγησε τόσο την Ελλάδα όσο και την Τουρκία να απειλήσουν να εμβαθύνουν τους δεσμούς τους με τη Μόσχα ως τρόπο μόχλευσης μεγαλύτερης αμερικανικής υποστήριξης.

Όταν η Άγκυρα απείλησε να εισβάλει στην Κύπρο το 1964, ο Πρόεδρος Lyndon Johnson εξέδωσε μια αυστηρή επιστολή προς τον Τούρκο πρωθυπουργό Ισμέτ Ινονού, απειλώντας μια σειρά από συνέπειες σε περίπτωση που ξεκινήσει μια επίθεση.

Ο Johnson είπε συγκεκριμένα ότι μια εισβολή στην Κύπρο θα ανάγκαζε τους συμμάχους της Άγκυρας στο ΝΑΤΟ να επανεξετάσουν την «υποχρέωσή τους να προστατεύσουν την Τουρκία ενάντια στη Σοβιετική Ένωση», την οποία κάποιοι φοβήθηκαν ότι θα παρέμβει στο νησί σε περίπτωση σύγκρουσης.

Ακόμη και όταν οι ελληνοτουρκικές σχέσεις επιδεινώθηκαν στη δεκαετία του 1970, οι Αμερικανοί αξιωματούχοι ήταν σίγουροι ότι ήταν σε θέση να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ των δύο πλευρών.

«Και τα δύο κράτη θα ήθελαν να εξαρτώνται λιγότερο από τις ΗΠΑ», αναφέρεται σε εκτίμηση των μυστικών υπηρεσιών τον Ιούνιο του 1974. Ακόμη και στο χειρότερο σενάριο, φαινόταν πιθανό «ότι η Αθήνα και η Άγκυρα θα επιδίωκαν —αναμφίβολα με τη μεσολάβηση των ΗΠΑ— να αποτρέψουν μεγαλύτερης κλίμακας σύγκρουση».

Η εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1974 δοκίμασε τη βεβαιότητα αυτής της εκτίμησης. Αν και η αμερικανική διαιτησία βοήθησε στην αποτροπή ενός πλήρους πολέμου μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, οι δεσμοί της Ουάσιγκτον τόσο με την Αθήνα όσο και με την Άγκυρα αποδυναμώθηκαν σημαντικά.

Η Ελλάδα, έχοντας αισθανθεί προδομένη από τις Ηνωμένες Πολιτείες, αποχώρησε για λίγο από τη στρατιωτική δομή διοίκησης του ΝΑΤΟ και αναζήτησε στενότερες σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση. Παρά το γεγονός ότι είχε εξασφαλίσει τους στόχους της για παρέμβαση στην Κύπρο, οι Τούρκοι αξιωματούχοι έμειναν πληγωμένοι, επειδή το Κογκρέσο των ΗΠΑ επέβαλε τριετές εμπάργκο όπλων στην Τουρκία.

Ωστόσο, η βασική εικασία της αξιολόγησης του 1974 εμφανίστηκε αναγνωρισμένη. Η Ουάσιγκτον έμεινε ως ο προτιμώμενος μεσολαβητής μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας μετά από μια σειρά εδαφικών διαφορών στο Αιγαίο τις δεκαετίες του 1970 και του 1980.

Οι κοινές ανησυχίες για την ακεραιότητα του ΝΑΤΟ παρείχαν μια βάση για διαπραγματεύσεις μεταξύ της Ουάσιγκτον, της Άγκυρας και της Αθήνας. Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι κατανοούσαν εξίσου ότι τόσο οι Έλληνες όσο και οι Τούρκοι ηγέτες έβλεπαν την ανάγκη να κερδίσουν την αμερικανική και ευρωπαϊκή εύνοια, εάν επρόκειτο να επιτύχουν τους σεβαστούς τους στόχους.

«Ούτε η Τουρκία ούτε η Ελλάδα – όπως το έθεσε ένας αναλυτής της CIA το 1978 – δεν έχουν την πολυτέλεια να αφήσουν το πεδίο στον αντίπαλό τους βυθίζοντας εντελώς τη Δύση».

Η προσωπική σχέση και η δέσμευση ανώτερων Αμερικανών ηγετών αποδείχθηκαν επίσης καθοριστικές για την εκτόνωση των εντάσεων. Ο Henry Kissinger διαπραγματεύτηκε απευθείας με Έλληνες, Κύπριους και Τούρκους ηγέτες στις αρχές της δεκαετίας του 1970.

‘Όταν η Άγκυρα και η Αθήνα έφτασαν στο κατώφλι του πολέμου για μια διαμάχη για τις αντικρουόμενες διεκδικήσεις τους σε ένα ακατοίκητο νησί’ (sic) το 1998, ο Bill Clinton μίλησε απευθείας στην Τουρκάλα πρωθυπουργό Τανσού Τσιλέρ, αργά το βράδυ, με την ελπίδα να αποφύγει τη σύγκρουση.

Αυτή η επένδυση από την πλευρά των αξιωματούχων των ΗΠΑ, ωστόσο, προκάλεσε κάποια οργή μέσα σε ανώτερους κύκλους. Ο διαρκής χαρακτήρας των ελληνοτουρκικών εντάσεων, καθώς και οι πιέσεις για επιλογή πλευράς στις διαμάχες τους, οδήγησαν σε ιδιωτικές εκφράσεις κυνισμού, όπως αυτή του Dean Acheson.

  • Αλλαγή εποχών και αντιλήψεων: Πρόσφατες στροφές στη σχέση της Αμερικής με την Ελλάδα και την Τουρκία

Η απειλή μιας ελληνοτουρκικής ρήξης υποχώρησε σημαντικά, καθώς ξεκίνησε ο Παγκόσμιος Πόλεμος της Ουάσιγκτον κατά της Τρομοκρατίας. Καθώς οι Αμερικανοί αξιωματούχοι ήταν περισσότερο στο παρασκήνιο, οι μεσολαβητικές προσπάθειες του ΟΗΕ στην Κύπρο, αλλά και οι διακοπτόμενες διμερείς προσπάθειες για τη βελτίωση των σχέσεων, οδήγησαν σε εκφράσεις ελπίδας ότι η απειλή της σύγκρουσης είχε υποχωρήσει.

Κάτω από την επιφάνεια, ωστόσο, υπήρξαν σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι Τούρκοι πολιτικοί αντιλαμβάνονταν τόσο την Ελλάδα όσο και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Κεντρικό στοιχείο αυτής της αλλαγής ήταν η καθιέρωση ενός νέου ήθους σε σχέση με την εξωτερική πολιτική.

Ο αρχιτέκτονας αυτής της νέας προοπτικής, ο Αχμέτ Νταβούτογλου, συμβούλεψε τον τότε πρωθυπουργό Ερντογάν να ακολουθήσει μια πιο δυναμική, φιλόδοξη προσέγγιση τόσο στις περιφερειακές όσο και στις παγκόσμιες σχέσεις.

Εκτός από το ρόλο της Τουρκίας ως ηγέτη στον ευρύτερο ισλαμικό κόσμο, ο Νταβούτογλου υποστήριξε ότι η Τουρκία είχε ένα ιστορικό δικαίωμα να διαδραματίζει έναν πιο ηγεμονικό ρόλο ευρύτερα (φθάνοντας στο σημείο να χρησιμοποιεί τον ναζιστικό όρο «lebensraum», για να περιγράψει τις στρατηγικές επιταγές της Άγκυρας).

Όσο για την Ελλάδα, ο Νταβούτογλου υποστήριξε ότι η Τουρκία «είχε συνηθίσει υπερβολικά» στις εντάσεις με την Αθήνα, παρόλο που ο χειρισμός της Άγκυρας στις ελληνικές σχέσεις ήταν σαν «ένας παλαιστής βαρέων βαρών που προπονείται με μικρά βάρη».

Η Δύση, υποστήριξε, συνήθιζε να χρησιμοποιεί την Ελλάδα για να εκφοβίσει την Τουρκία, εμποδίζοντάς την έτσι να ανοίξει «τους ορίζοντές της σε πολιτικές προσανατολισμένες στη δράση, μεγάλης κλίμακας και παγκόσμιες πολιτικές».

Για πολλούς Τούρκους, συμπεριλαμβανομένου του Ερντογάν, τα γεγονότα της τελευταίας δεκαετίας επιβεβαίωσαν την ευρύτερη εκτίμηση του Νταβούτογλου. Η απόφαση της Κύπρου το 2011 να ξεκινήσει γεωτρήσεις για φυσικό αέριο στα ανοικτά της νότιας ακτής της αναζωπύρωσε μακροχρόνιους ανταγωνισμούς σχετικά με τα τουρκικά, ελληνικά και κυπριακά θαλάσσια δικαιώματα στη Μεσόγειο και το Αιγαίο.

Παρά τη διαρκή δέσμευση της Άγκυρας για «μηδενικά προβλήματα» με τους γείτονές της, ο Ερντογάν υποσχέθηκε να αντισταθεί στη διεθνή πίεση, όταν πρόκειται για τουρκικά συμφέροντα στη θάλασσα.

«Από εδώ και στο εξής», δήλωσε το 2011, «θα συνεχίσουμε να εφαρμόζουμε ό,τι απαιτούν τα εθνικά μας συμφέροντα χωρίς δισταγμό». Ήταν στον απόηχο αυτής της δήλωσης που ο όρος «Γαλάζια Πατρίδα (Mavi Vatan)» άρχισε να παίρνει τη θέση του στο τουρκικό λεξικό ως ένας τρόπος να περιγράψει τη μαξιμαλιστική ερμηνεία της Άγκυρας για τα θαλάσσια δικαιώματα της.

Η πολεμική εχθρότητα του Ερντογάν καλλιεργήθηκε περαιτέρω ως αποτέλεσμα της αυξανόμενης ρήξης της Τουρκίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Καθώς η Ουάσιγκτον πλησίαζε πιο κοντά στους Κούρδους μαχητές της Συρίας μετά το 2014, οι ενισχυτές της πολιτικής της Γαλάζιας Πατρίδας άρχισαν να κατηγορούν τις Ηνωμένες Πολιτείες ότι σχεδίαζαν να αποκλείσουν την Τουρκία από τη θάλασσα με τη βοήθεια της Ελλάδας, της Κύπρου και των Κούρδων της Συρίας.

Αν και οι Τούρκοι αξιωματούχοι αρχικά δίσταζαν να υποστηρίξουν τις κατηγορίες δημοσίως, αυτό το συναίσθημα απηχούσε η δήλωση του Ερντογάν το 2017 ότι υπήρχε ένα «έργο πολιορκίας της χώρας» με επικεφαλής τους εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς της Τουρκίας.

Αυτή η θεωρία συνωμοσίας έγινε πιο κυρίαρχη ως αποτέλεσμα της εμβάθυνσης των σχέσεων ΗΠΑ-Ελλάδας. Το φθινόπωρο του 2017, ο Πρόεδρος Donald Trump υποδέχθηκε τον Πρωθυπουργό της Ελλάδας Αλέξη Τσίπρα στην Ουάσιγκτον, με την ελπίδα να επεκτείνει τις στρατιωτικές και πολιτικές σχέσεις με την Αθήνα. Μια σειρά από κίνητρα ωθούν τους Αμερικανούς αξιωματούχους προς αυτή την κατεύθυνση.

Με την Ελλάδα να έχει μόλις αρχίσει να βγαίνει από μια ύφεση σχεδόν δεκαετίας, τόσο ο Τσίπρας όσο και ο Λευκός Οίκος είδαν αμοιβαία οικονομικά οφέλη από την επέκταση των αμερικανικών ενεργειακών και εμπορικών συμφερόντων. Η αυξημένη ένταση με την Άγκυρα, μετά την απόπειρα πραξικοπήματος του 2016, ενθάρρυνε πολλούς στην Ουάσιγκτον να δουν την Ελλάδα ως έναν δυνητικά πιο σταθερό εταίρο ασφαλείας στην ανατολική Μεσόγειο.

Για τους σχολιαστές στην Ελλάδα, η οικοδόμηση ισχυρότερων δεσμών με τις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν μια ειρωνική, αλλά απαραίτητη στροφή. Βαθιές ιστορικές αμφιβολίες σχετικά με τα αμερικανικά συμφέροντα εξακολουθούσαν να διαπερνούν την ελληνική κοινωνία (ιδιαίτερα ως αποτέλεσμα της υποστήριξης των ΗΠΑ στην ελληνική δικτατορία της εποχής του Ψυχρού Πολέμου).

Ωστόσο, το μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό περιβάλλον στην περιοχή, ιδιαίτερα ως αποτέλεσμα μιας πιο επιθετικής Ρωσίας, ανάγκασε την κυβέρνηση Τσίπρα να αναζητήσει «τη γνώριμη, ζεστή ‘αγκαλιά’ του παραδοσιακού ιστορικού συμμάχου πέρα από τον Ατλαντικό».

Με αυτό το πνεύμα, η Αθήνα και η Ουάσιγκτον κατέληξαν σε συμφωνία αμοιβαίας αμυντικής συνεργασίας το φθινόπωρο του 2019. Η συμφωνία, η οποία περιελάμβανε διευρυμένες ευκαιρίες εκπαίδευσης και δικαιώματα βάσης για τις δυνάμεις των ΗΠΑ στην Ελλάδα, χαιρετίστηκε ως μια σημαντική πρόοδος που βοήθησε και τις δύο χώρες.

Οι Έλληνες αξιωματούχοι, ωστόσο, παρέμειναν προσεκτικοί να μην προωθήσουν τη συμφωνία ως ρητή αντιτουρκική ρύθμιση. «Οι Αμερικανοί – παρατήρησε ένας Έλληνας αρθρογράφος το 2018 – δεν επιθυμούν να ‘χάσουν την Τουρκία’ και σε αυτό φαίνεται ότι η Αθήνα και η Ουάσιγκτον συμφωνούν».

Οι τουρκικές απαντήσεις στην υπογραφή της αμυντικής συμφωνίας ΗΠΑ-Ελλάδας ήταν αρνητικές και καχύποπτες. Από το φθινόπωρο του 2019, τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν τακτικά τη συμφωνία ως ελληνοαμερικανικό σύμφωνο με στόχο τον πόλεμο με την Τουρκία. Τα στοιχεία για αυτές τις αμφιβολίες κυμαίνονται από προκλητικές ειδήσεις για μεταφορές όπλων των ΗΠΑ στην Ελλάδα, κατηγορίες για κοινή υποστήριξη Ελλάδας-ΗΠΑ στις κουρδικές τρομοκρατικές δραστηριότητες και παραπλανητικούς χάρτες που απεικονίζουν μια σειρά από «αμερικανικές βάσεις» που καλύπτουν την Ελλάδα, την Κύπρο και τη βόρεια Συρία.

Με το νόμισμα της χώρας να υποχωρεί και τις ελπίδες του για επανεκλογή αμφίβολες, ο Ερντογάν έχει υποστηρίξει αυτές τις συνωμοτικές απόψεις. Παρερμηνεύει συνεχώς το καθεστώς αποστρατικοποίησης των νησιών του Αιγαίου, υποστηρίζοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες σκοπεύουν να χρησιμοποιήσουν την Ελλάδα για να υπονομεύσουν την Τουρκία.

«Η Αμερική έχει αυτή τη στιγμή [εννέα] βάσεις στην Ελλάδα», δήλωσε τον περασμένο Μάιο. «Εναντίον ποιου στήνονται αυτές οι βάσεις; … «Εναντίον της Ρωσίας» είναι αυτό που λένε… Είναι ψέμα, δεν είναι ειλικρινείς. Μπροστά σε όλα αυτά, η στάση τους απέναντι στην Τουρκία είναι προφανής».

  • Η Αμερικανική Πολιτική και οι συνέπειες μιας ελληνοτουρκικής κρίσης

Οι προκλητικοί ισχυρισμοί του Ερντογάν δεν είναι καθαρά προϊόν εγχώριων ανησυχιών ή προσωπικής παράνοιας. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι απόψεις του αντιπροσωπεύουν μια ευρεία άποψη για την ιστορία της σχέσης της Αμερικής με την Τουρκία.

Πιστεύεται ευρέως, ακόμη και μεταξύ των αντιπάλων του Ερντογάν, ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν σταθερά να τιθασεύσουν ή να ταπεινώσουν την Τουρκία από τα πρώτα στάδια του Ψυχρού Πολέμου. Όταν η κυβέρνηση Trump απείλησε δημόσια ότι θα εκδιώξει την Τουρκία από το πρόγραμμα των F-35, ειδήμονες στην Τουρκία παρομοίασαν το τελεσίγραφο με την αμηχανία που προκάλεσε η επιστολή του Johnson το 1964, που προειδοποιούσε την Άγκυρα να μην εισβάλει στην Κύπρο.

Οι ευρέως διαδεδομένες υποψίες για συνενοχή των ΗΠΑ στην απόπειρα πραξικοπήματος του Ιουλίου 2016 απηχούν μια κοινή πεποίθηση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βοήθησαν τον σχηματισμό στρατιωτικής χούντας το 1980. Δεν είναι ασυνήθιστο για ειδικούς και πρώην αξιωματούχους να υποστηρίζουν ότι η καταστροφή της Τουρκίας ήταν πάντα μέρος ενός δυτικού σχεδίου υπό την ηγεσία των Αμερικανών.

Αυτή η υπόθεση είναι αναμφισβήτητα κεντρική στο πώς βλέπει ο ίδιος ο Ερντογάν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον των σχέσεων ΗΠΑ-Τουρκίας.

Η «νέα Τουρκία» του, όπως συχνά περιγράφεται, διαφέρει από την παλιά, ακριβώς επειδή απέσπασε με επιτυχία τη χώρα από οποιονδήποτε προστάτη ή μεσάζοντα. «Η Τουρκία δεν είναι η παλιά Τουρκία», δήλωσε ο διευθυντής επικοινωνίας του Ερντογάν. «Τώρα υπάρχει μια Τουρκία που προστατεύει τα συμφέροντά της με κάθε κόστος και απαιτεί ισότιμες σχέσεις με κάθε συνομιλητή και σε κάθε στάδιο».

Ο Aaron Stein ανέφερε πρόσφατα ότι «δεν υπάρχει ευρεία προσέγγιση για τις σχέσεις Τουρκίας-Δύσης». Με την Άγκυρα να είναι έτοιμη να επεκτείνει τη συνεργασία της με τη Ρωσία και ίσως να διευρύνει το αποτύπωμά της στη βόρεια Συρία, υπάρχουν – όπως υποστηρίζει – «πολύ λίγα που μπορεί να γίνουν για τη διαχείριση της Τουρκίας και των φιλοδοξιών της στην εξωτερική πολιτική».

Αν όντως ισχύει αυτό, η θέση της Αμερικής μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας εμφανίζεται ιδιαίτερα δυσοίωνη. Παρά το παρελθόν, η τοποθέτηση του Ερντογάν φαίνεται να αναιρεί τη θέση της Ουάσιγκτον ως μεσολαβητή μεταξύ των δύο γειτόνων. Ενώ είναι πιθανό οι Βρυξέλλες να είναι πιο επιτυχημένες στο κλείσιμο του χάσματος, υπάρχει η πιθανότητα ακόμη και η ευρωπαϊκή διαμεσολάβηση να έχει περιορισμένη μόνο επιτυχία.

Αν και ορισμένοι έχουν υποστηρίξει ότι η τοποθέτηση του Ερντογάν μπορεί να είναι ένα προεκλογικό τέχνασμα, φαίνεται να υπάρχει ελάχιστος χώρος για συμβιβασμό μεταξύ των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας και των στρατηγικών σχεδίων της Άγκυρας.

Με τον πόλεμο να μαίνεται στην Ουκρανία, η Δύση μπορεί να αναγκαστεί να ανεχθεί μια τουρκική επίθεση, για χάρη της ενότητας του ΝΑΤΟ, όπως είχε κατά την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο το 1974. Αυτές οι θεμελιώδεις συνθήκες μπορεί κάλλιστα να ωθήσουν την Άγκυρα σε πόλεμο με την Αθήνα στο άμεσο μέλλον.

Η απειλή μιας τουρκικής επίθεσης στην Ελλάδα αναγκάζει την Ουάσιγκτον να αντιμετωπίσει διάφορα ανεπιθύμητα σενάρια. Εάν ο Ερντογάν σκοπεύει να διεξαγάγει πόλεμο, το προσωπείο της ισορροπίας μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας μπορεί να καταστεί αδύνατο να διατηρηθεί.

Για την Ουάσιγκτον, η διατήρηση της ειρήνης μπορεί να καταλήγει σε δύο δυσμενείς επιλογές. Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι θα μπορούσαν να πιέσουν την Αθήνα να παραχωρήσει πτυχές της κυριαρχίας της. Επιπλέον, η κυβέρνηση Biden θα μπορούσε να εγκαταλείψει ξαφνικά τη συμφωνία αμοιβαίας αμυντικής συνεργασίας με την Ελλάδα.

Διαφορετικά, είναι πιο πιθανό οι ΗΠΑ να μην έχουν άλλη εναλλακτική από το να ενεργήσουν ως de facto εγγυητής της εδαφικής κυριαρχίας της Ελλάδας. Η υιοθέτηση αυτού του ρόλου, ακόμα κι αν αποτρέπει την Άγκυρα βραχυπρόθεσμα, θέτει τους Αμερικανούς πολιτικούς στην αντιφατική θέση να πρέπει να σχεδιάσουν μια πιθανή στρατιωτική σύγκρουση με ένα συμμαχικό κράτος.

Η απλή υπόδειξη ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αναμένουν μια σύγκρουση με τον τουρκικό στρατό αναμφίβολα θα εγείρει ερωτήματα σχετικά με την ακεραιότητα της συμμαχίας του ΝΑΤΟ — πόσο μάλλον το μέλλον της Τουρκίας ως εταίρου των ΗΠΑ.

Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες υποχρεωθούν να υπερασπιστούν την Ελλάδα, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στην Ουάσιγκτον μπορεί να αναγκαστούν να κάνουν κάτι ακόμη πιο βαθύ: Να φανταστούν ξανά την Τουρκία ως άμεσο ανταγωνιστή ή αντίπαλο.

Η προσαρμογή σε μια τέτοια πραγματικότητα θα ήταν σίγουρα μια σημαντική πρόκληση για τους Αμερικανούς πολιτικούς. Ο σχεδιασμός ασφαλείας των ΗΠΑ, καθώς και η αμυντική στρατηγική του ΝΑΤΟ στο σύνολό της, εξαρτάται από την υποστήριξη της Τουρκίας ως συμμάχου τόσο στην Ευρώπη όσο και στη Μέση Ανατολή.

Επομένως, η αντίληψη εκ νέου της Τουρκίας με ανταγωνιστικούς όρους θα είχε ως αποτέλεσμα μια ευρύτερη γεωστρατηγική επαναξιολόγηση για τους Αμερικανούς σχεδιαστές στρατηγικής. Όπως μια επιθετική Ρωσία, μια εμπόλεμη Τουρκία δυνητικά θέτει σε κίνδυνο την ελεύθερη ροή της κυκλοφορίας μέσω της Μαύρης Θάλασσας και της Μεσογείου.

Η αντιμετώπιση αυτής της πιθανής απειλής θα οδηγούσε σε νέες αμυντικές δεσμεύσεις, όπως η επέκταση των δεσμών ασφαλείας με την Ελλάδα, την Κύπρο και την Αίγυπτο. Ενώ λίγοι στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να επιθυμούν να δουν αυτές τις αλλαγές να πραγματοποιούνται, οι περιστάσεις μπορεί να απαιτήσουν από την Ουάσιγκτον να αναγνωρίσει τις τουρκικές εχθροπραξίες ως αποσταθεροποιητική δύναμη στον κόσμο.

*Ο Ryan Gingeras είναι καθηγητής στο Department of National Security στο Naval Postgraduate School και είναι ειδικός στην ιστορία της Τουρκίας, των Βαλκανίων και της Μέσης Ανατολής. Είναι ο συγγραφέας έξι βιβλίων.

Σημειώνεται ότι οι απόψεις που εκφράζονται εδώ δεν είναι του Naval Postgraduate School, του Ναυτικού των ΗΠΑ, του Υπουργείου Άμυνας ή οποιουδήποτε μέρους της κυβέρνησης των ΗΠΑ.

ΠΗΓΗ: Ιστοσελίδα War on the Rocks σε σχόλιο του Ryan Gingeras

https://hellasjournal.com

(Αναρτήθηκε απ΄το Στρατηγό εα κ. Αθαν. Καραντζίκο)